محمد مشهور به ملا محسن و ملقب به فیض کاشانی، در چهاردهم ماه صفر سال ۱۰۰۷ هجری قمری در شهر کاشان، در یکی از برجستهترین خاندانهای علم، عرفان و ادب، که سابقهای درخشان تا حدود چهار قرن داشت، دیده به جهان گشود. پدر ایشان، رضیالدین شاه مرتضی (۹۵۰ـ ۱۰۰۹ ق.)، فقیه، متکلم، مفسر و ادیبی بود که در کاشان حوزه تدریس داشت و از محضر اساتیدی چون ملا فتحالله کاشانی (متوفی ۹۸۸ ق.) و ضیاءالدین محمد رازی (متوفی ۱۰۹۱ ق.) بهره برده بود. مادر او، زهرا خاتون (متوفی ۱۰۷۱ ق.)، بانویی عالم و شاعر و دختر ضیاءالعرفا رازی (از عالمان بزرگ شهر ری) بود. جد فیض، تاجالدین شاه محمود، فرزند ملا علی کاشانی، از عالمان، عارفان و شاعران نامی عصر خود در کاشان بود و همانجا نیز مدفون است. متأسفانه، فیض در دو سالگی پدر خود را از دست داد و از آن پس، مسئولیت تعلیم و تربیت او و برادرانش بر عهده دایی و عمویش (که نامشان در کتب ذکر نشده است) قرار گرفت. فیض که از بدو امر باهوشتر از برادرانش بود، مقدمات علوم دینی و بخشهایی از آن را تا سن بلوغ در کاشان نزد عمو و داییاش، نورالدین محمد ملقب به حکیم و آخوند نورا (متوفی ۱۰۴۷ ق.)، فرا گرفت.
سفر به اصفهان و بهرهمندی از محضر اساتید بزرگ
در بیست سالگی، ملا محسن به همراه برادر بزرگترش، عبدالغفور، برای ادامهی تحصیل به اصفهان، که در آن دوران پایتخت کشور و مرکز تجمع بزرگترین علمای جهان و اساتید ماهر در رشتههای مختلف علوم اسلامی بود، رهسپار گردید. او از این فرصت بینظیر که در دیگر شهرهای ایران و ممالک اسلامی یافت نمیشد، بیشترین بهرههای علمی را برد. مشهورترین اساتید و نامآوران بزرگی که فیض کاشانی در اصفهان از آنان اجازه اجتهاد و نقل روایت دریافت کرد، شامل ملا محمدتقی مجلسی (متوفی ۱۰۷۰ ق.) و شیخ بهایی (متوفی ۱۰۳۱ ق.) در علوم فقه، حدیث و تفسیر بودند. همچنین، در حوزه فلسفه، عرفان و کلام، از محضر اساتیدی چون میرداماد (متوفی ۱۰۴۰ ق.)، میرفندرسکی (متوفی ۱۰۵۰ ق.) و ملا صدرا (متوفی ۱۰۵۰ ق.) بهرههای وافر برد و دانش خود را تعمیق بخشید.