معروف کرخی

معروف کرخی. [ م َ ف ِ ک َ ] ( اِخ ) از بزرگان متصوفه و او طریقت را از فرقد سنجی و فرقد از حسن بصری و حسن از انس بن مالک فراگرفته است. ( ابن الندیم، یادداشت به خط مرحوم دهخدا ). معروف بن فیروز کرخی، مکنی به ابومحفوظ. ( متوفی به سال 200 هَ. ق. ) از زهاد و متصوفه بنام و از موالی امام علی بن موسی الکاظم بود. وی در کرخ بغداد ولادت و دربغداد پرورش یافت و در همانجا درگذشت. معروف در زهدو صلاح شهرتی داشت و مردم برای تبرک به سوی وی می رفتند. احمدبن حنبل از جمله کسانی بود که به محضر وی آمد و شد داشتند. ( از اعلام زرکلی ج 3 ص 1056 ). و رجوع به وفیات الاعیان ج 2 ص 224 ). و صفة الصفوة ج 2 ص 179 و تذکرةالاولیاء چ لیدن ج 1 ص 269 و نفحات الانس چ مهدی توحیدی پور ص 38 و ریحانة الادب چ 2 ج 5 ص 45 شود:
کسی راه معروف کرخی نجست
که ننهاد معروفی از سر نخست.سعدی.نبینی که در کرخ تربت بسی است
بجز قبرمعروف، معروف نیست ؟سعدی.

ابومحفوظ معروف بن فیروزان کرخی بغدادی. وفات او بسال ۲٠٠ ه.ق. در بغداد بود. گویند وی دربان علی بن موسی الرضا ( ع ) بوده است.

مَعروف کَرْخی ( ـ بغداد ۲۰۰ق)
از مشایخ صوفی. در محلۀ کرخ بغداد به دنیا آمد. نخست مسیحی بود و گویند به دست حضرت امام رضا (ع) اسلام آورد. او را حاجب آن حضرت نیز دانسته اند. معروف درشمار قدمای مشایخ صوفیه است. او را با دو صفت ورع و فتوّت ستوده اند. در طریقت مصاحب داود طایی بود و سریّ سقطی تربیت از او گرفت. او را مستجاب الدعوه دانسته و سخنان بسیاری در قالب اشارات صوفیانه از او نقل کرده اند. صوفیان قبر او را در بغداد شفابخش می دانستند و به زیارتش می شتافتند. معروف از شخصیت های بااهمیت در تصوف اسلامی است. تصوّف با ظهور او رشدی شگرف یافت و سلسلۀ معروفیه، که آن را امّ السلاسل می خوانند، با چهار ردۀ گرایش و انشعاب بعدی اش، بعدها بزرگ ترین بستر تصوّف در تمامی حوزۀ تمدن اسلامی شد. گذشته از این، مکتبِ بزرگ بغداد نیز، مستقیماً با ظهور او آغاز شد و تا چندین قرن، حرکتی پویا داشت.

[ویکی شیعه] معروف کرخی از بزرگان صوفیه در قرن دوم که وی را حلقه اتصال تصوف و تشیع معرفی کرده اند. بسیاری از فرقه های تصوف مانند نعمت اللّهیه و ذهبیه وی را سرسلسله خود معرفی و خود را متعلق به سلسله معروف کرخی مشهور به «سلسله السلاسل» می دانند. برخی منابع وی را آغازگر مکتب تصوف بغداد می دانند که نقش مهمی در انتقال تصوّف از زهد به عرفان دارد. منابع صوفیه و برخی کتاب های تاریخی وی را از موالی امام رضا(ع)، دربان وی و از اصحاب خاصش به شمار آورده اند و از این راه خرقه تصوف را متصل به معصومین (ع) می دانند. این منابع درباره معروف، کرامات فراوانی ذکر کرده اند که بسیاری از محققین این کرامات را اغراق شده می دانند. به جز تعدادی از کتاب های متاخر، هیچ یک از منابع رجالی شیعه، معروف را در زمره اصحاب امامان شیعه(ع) ذکر نکرده اند و به همین دلیل بسیاری از عالمان شیعه ارتباط وی با امام رضا (ع) را نفی می کنند.
ابو محفوظ بن فیروز مشهور به کَرخی از شخصیت هایی است که درباره او ابهامات بسیاری وجود دارد. نام پدرش را فیروز، فیروزان و علی ذکر کرده اند. بنابر مشهور والدین او مسیحی بوده اند. برخی نیز مذهب آنان را زرتشتی و دیگران نیز صابئی دانسته اند. از سال ولادت او گزارشی در دست نیست. وی در کرخ بغداد متولد شد و به همین سبب به کرخی معروف است. درباره تولد او نیز روایات جالبی وجود دارد به این شرح که پدر معروف کرخی از داود طائی (از عرفای بزرگ قرن دوم) تکه ای نان گرفته و می خورد، همان شب با همسر خود هم بستر شده و نطفه معروف منعقد می شود.
معروف کرخی از عارفان طبقه اوّل بوده و وی را آغازگر مکتب تصوّف بغداد می دانند که نقش مهمی در انتقال تصوّف از زهد به عرفان دارد. گفته شده که معروف اولین تعریف از تصوّف را ارایه کرده است. او تصوّف را (گرفتن حقایق و گفتن دقایق و نومیدی از دست خلایق) می داند. این تعریف مورد توجه عارفان پس از وی و مستشرقانی گردید که به مطالعه و شناخت جریان عرفان و تصوّف پرداختند. سلسله معروف کرخی به «السلاسل» مشهور شده است؛ در میان فرقه های صوفیه، معروفیه که بعدها به نعمت اللهیه تغییر نام داد، به همراه تمام شعباتش به معروف کرخی منتهی می شود و از این طریق نسبت خود را به امام رضا(ع) و علی(ع) می رسانند. فرقه ذهبیه نیز سلسله خود را به معروف کرخی و به واسطه وی به معصومین(ع) می رساند. بنابر گفتار محققان صوفیه، نسبت خرقه معروف کرخی از سه طریق به پیامبر اسلام (ص) می رسد:

💡 کلمه نعمت‌اللهی از نام شاه نعمت‌الله ولی گرفته شده و چون در دوران وی، پیروان او را «نعمت‌اللهی» می‌خواندند، این عنوان به کسانی که بعد از وی از عقاید و روش صوفیانه وی تبعیت کردند، داده شد. قبل از شاه نعمت‌الله نام طریقت همنام با قطب وقت بوده، چنان‌که در زمان معروف کرخی به معروفیه و در زمان جنید بغدادی به جنیدیه مشهور بوده‌است.

💡 و بسی مشایخ کبار دیده بود چون ذوالنون و بشر حافی و سری سقطی و معروف کرخی و مانند ایشان. و بشر حافی گفت: احمد را سه خصلت است که مرا نیست. حلال طلب کردن هم برای خود و هم برای عیال و من برای خود طلب کنم...

💡 اسدالله خاوری تاریخ یازده و نیم قرنی سلسله ذهبیه را -از زمان مرگ معروف کرخی (قطب اول ذهبیه) در سال ۲۰۰ قمری (۸۱۵ میلادی) تا درگذشت جلال‌الدین محمد مجدالاشراف شیرازی (قطب سی و ششم ذهبیه) در ۱۳۳۱ قمری (۱۹۱۳ میلادی)- به پنج دوره تقسیم کرده‌است:

💡 چون سخن به مرکز دایره وجود که کامل و هادی زمانه است و سلسله او منجر شد، ذکر سلسله الذهب نمودن که «چون زر سرخ از همه غشها پاک است» و این فقیر حقیر به محض هدایت الهی دست اعتصام در او زده، به اعلا مراتب کمال که لایق استعداد خود بود رسیده‌است مناسب نمود تا تذکره اولیا باشد (و سپس سلسله خویش را تا معروف کرخی ذکر می‌کند).

💡 ابوالحسن سَریّ بن المُغَلَّسی السَقَطی معروف به سری سقطی (وفات ۲۵۳ قمری) عارف و صوفی قرن سوم قمری، متولد بغداد بود و در ابتدا سقط‌فروشی می‌کرد. وی استاد و مرید اکثر عرفای بغداد و دائی جنید بغدادی و از شاگردان و مریدان معروف کرخی بود.