کتاب الغیبة تألیف شیخ الطائفه، ابو محمّد الحسن بن علی طوسی (متوفّی ۴۶۰ هجری قمری)، یکی از معتبرترین و قدیمیترین آثار در میان منابع حدیثی و کلامی شیعه محسوب میشود. جایگاه ویژه این اثر از آن جهت است که به دلیل نزدیکی زمانی نگارنده به عصر غیبت صغری، بهعنوان یکی از معدود متون برجای مانده از علمای سلف، اهمیت تاریخی و اعتباری فراوانی دارد. شیخ طوسی در این کتاب کوشیده است تا با بهرهگیری از جدیدترین استدلالهای روایی و مستندات کلامی، مسئله غیبت کبری امام دوازدهم (عج) را تبیین نماید. او با تکیه بر احادیث متواتر و برهانهای عقلی، اثبات میکند که امام دوازدهم همان حضرت مهدی موعود است که باید دوران غیبت را سپری کند.
یکی از جنبههای قابل توجه کتاب الغیبة، ارائه اطلاعات تاریخی موثق پیرامون فعالیتهای محرمانه چهار وکیل خاص امام عصر (عج) است. شیخ طوسی این جزئیات را از کتابی گمشده با عنوان الاخبار الوکلاء الأربعة که اثر احمد بن نوح بصری بوده است، نقل میکند. این نقل قولها سندی تاریخی برای شناخت ساختار وکالت و ارتباطات امام با شیعیان در دوران غیبت به شمار میآیند. این ارجاعات نشاندهنده اهتمام مؤلف به مستندسازی دقیق تاریخ امامت و دوران آغازین غیبت است.
از جمله روایات محوری و بسیار مهمی که در کتاب وزین «الغیبة» شیخ طوسی منقول است، حدیث مشهور شب وفات پیامبر اکرم (ص) میباشد. برخلاف تصور رایج عامه و آنچه در میان برخی از شیعیان مشهور شده است مبنی بر اینکه یکی از صحابه مانع از مکتوب شدن وصیت گردید، شیخ طوسی به نقل از منابع معتبر نقل میکند که پیامبر خدا (ص) در آن شبِ واپسین، وصیتنامه خود را که حاوی دستورالعملهای ضروری برای حفظ امت از گمراهی بود به صورت املاء فرمودند و حضرت علی (ع) آن را با حضور شاهدانی چون سلمان فارسی و ابوذر غفاری به نگارش درآوردند. این وصیتنامه که در کتب معتبر شیعی ثبت شده است، به دلیل وجود قرائن متعدد و تواتر معنوی، از درجه اعتبار بالایی برخوردار است و بر اهمیت نقش تعیینشده برای ائمه اطهار تأکید میورزد.
