لغت نامه دهخدا
چش. [ چ َ ] ( اِ ) مخفف چشم است که بعربی «عین » خوانند. ( برهان ) ( آنندراج ). بمعنی و مخفف چشم است. ( انجمن آرا ). چشم و عین. ( ناظم الاطباء ). رجوع به چشم شود.
چش. [ چ َ ] ( نف مرخم ) چشنده. و همیشه بطور ترکیب استعمال میگردد، مانندنمک چش. ( ناظم الاطباء ). و تلخی چش. چشان:
بسا تنگ عیشان تلخی چشان
که آیند در حله دامن کشان.سعدی.رجوع به چشیدن شود.
چش. [ چ ُ ] ( صوت ) کلمه ایست که بدان خر الاغ را از رفتار بازمیدارند. ( ناظم الاطباء ). لفظی است که خر الاغ از شنیدن آن از رفتار بازماند و بایستد. ( برهان ) ( آنندراج ). لفظی است که برای بازداشتن حیوان سواری و بارکش از حرکت، استعمال میشود. ( فرهنگ نظام ). چشه. هش. هشه. صوتی برای متوقف ساختن خر و استر. آوازی که بدان خر یا استر را از رفتن بازدارند. لفظی که بدان ایستادن خر را خواهند.
- امثال:
خر لنگ معطل چشه.
خرخسته را چشی بس است. ( فرهنگ نظام ). رجوع به چشه و رجوع به هش شود.
چش. [ چ ِ ] ( موصول + ضمیر ) مخفف چه اش. چه آنرا.
- هرچش؛ هرچه آنرا. هرچه ورا. هرچه او را:
چو هرچش ببایست شد ساخته
وز آن ساخته گشت پرداخته.فردوسی.ز پیغام هرچش بدل بود نیز
بگفتار بر نامه بفزود نیز.فردوسی.از این همه بستاند بجمله هرچش داد
چنانکه بازستد هرچه داده بودآنرا.ناصرخسرو.- هرآنچش؛ هرآنچه او را. هرآن چیز که او را:
بفرمود تا پهلوان سپاه
بخواهد هرآنچش بباید ز شاه.فردوسی.نه آن تواست ای برادر در او
هرآنچش گمان میبری کان تست.ناصرخسرو. || ( ادات استفهام + ضمیر ) چش است؛ بمعنی چیست او را، و به گمان فقیر مؤلف مخفف «چه شی » ای «چه چیز» است. ( آنندراج ). چش است؛ کلمه فعل بطور استفهام، یعنی چیست او را. ( ناظم الاطباء ):
زاهد بخدا بگو می ناب چش است
می خوردن شام و گشت مهتاب چش است
از گندم وقف زشت تر چیزی نیست
چون نان حرام میخوری آب چش است.اشرف ( از آنندراج ).
