اقتضاء

اقتضاء. [ اِ ت ِ ] ( ع مص ) وام بازخواستن. ( منتهی الارب ) ( ناظم الاطباء ). وام بازاستدن.( تاج المصادر بیهقی ). || تقاضا کردن. ( المصادر زوزنی ) ( ناظم الاطباء ). طلب نمودن:
همیشه تا بجهان اقتضای طبع آن است
که گرم و سرد برآید بخار از آتش و آب.مسعودسعد.گر اقتضای زمان دور باز سرگیرد
بنات دهر نزایند بهتر از تو بنین.سعدی.|| ( اصطلاح فقه ) خواستن فعل است با منع کردن از ترک آن که آنرا ایجاب گویند و بدون منع کردن از ترک آنرا استحباب گویند یا طلب کردن است ترک فعل را با منع از خود فعل، آنرا حرام گویندو بدون منع از فعل آنرا کراهت گویند. ( از تعریفات سید جرجانی ).اقتضاء شامل وجوب و ندب و حرمت و کراهت میشود. ( از نفایس الفنون در کلمه حکم ).

(اِ تِ ) [ ع. ] ۱ - (مص م. ) وام خود را بازخواستن. ۲ - (مص ل. ) درخور بودن. ۳ - (اِمص. ) خواهش، درخواست. ۴ - لزوم.

[ویکی فقه] طلب ادا کردن حق و همچنین دلالت و استلزام را اِقتضاء می گویند که از اقتضاء به معنای اول به مناسبت در باب تجارت و دین سخن رفته است و از اقتضاء به معنای دوم در اصول فقه، مباحث الفاظ سخن گفته اند که به مباحث آن اشاره می شود. تاثیر در تحقق شیء یا در علم به شیء می باشد.
اقتضا، در لغت به معنای استدعا و طلب است و در اصطلاح، گاهی در موردی استعمال می شود که مقتضی، در ثبوت واقعی شیء اثر می کند؛ در این صورت، معنای اقتضا عبارت است از « علیت »، مانند: «النار مقتض للحرارة»، یعنی آتش، تاثیر واقعی در ایجاد حرارت واقعی دارد و ارتباطی به علم و آگاهی ندارد؛ این اقتضا را «اقتضا به نحو علیت و تاثیر» می نامند ( اقتضای ثبوتی ).
مناهج الوصول الی علم الاصول، خمینی، روح الله، ج۱، ص۲۹۹.
و گاهی کلمه اقتضا، در علیت برای « علم به ثبوت شیء » استعمال می شود که معلول ثبوت واقعی شیء نیست، بلکه معلول اطلاع و علم به آن شیء است ( اقتضای اثباتی )، مثل این که گفته می شود: فلان روایت، اقتضای وجوب نماز جمعه را دارد یا نه، که در این مثال، مقصود این است که آیا آن روایت، شانیت ایجاد علم به وجوب نماز جمعه را در مکلف دارد یا نه؛ این اقتضا را « اقتضا به نحو کشف دلالت » می نامند.
نکته
یکی از موارد بحث اقتضا در علم اصول این است که آیا امر به شیء مقتضی نهی از ضد آن می باشد یا خیر.
الفروق المهمة فی الاصول الفقهیة، قدسی مهر، خلیل، ص۶۸.
...

💡 قال علی بن ابی طالب (ع): «انّکم تقرّون الوصیّة قبل الدّین و بدأ رسول اللَّه بالدّین قبل الوصیّة»، هر چند که اللَّه تعالی ابتدا بوصیت کرد آن گه دین گفت، امّا رسول خدا که مبیّن احکام شریعت بود، و امین درگاه عزّت ابتدا بدین کرد در مال میّت، آن گه بوصیت. یعنی که آیت اقتضاء جمع میکند نه اقتضاء ترتیب. و اجماع علما و فقها آنست که در ترکت نخست قضاء دین است، پس تنفیذ وصیّت، پس تقویم سهام و قسمت مواریث.