تعسّر در زبان فارسی و عربی به معنای دشوار شدن، سخت گردیدن یا پیچیده شدن امری است. این واژه ریشهای عربی دارد و از مصدر «عَسُرَ» گرفته شده است که مفهوم اصلی آن دشواری و سختی است. در متون کهن فارسی و عربی، این واژه برای وصف حالتی به کار میرفته است که انجام یا درک کاری بر فردی دشوار و سنگین میشود، یا امری از مسیر طبیعی و آسان خود خارج میگردد.
در متون لغوی همچون تاج المصادر بیهقی و منتهیالارب، «تعسّر» به معنای دشوار و مشکل شدن کار یا امری برای شخصی آمده است؛ چنانکه گفتهاند: «تعسّر کار بر او» یعنی کار بر او سخت و بسته شد. همچنین در برخی منابع، این واژه به معنای تأخیر و توقف در روند کاری نیز به کار رفته است؛ به این معنا که موضوعی به جای آنکه بهسادگی پیش رود، با پیچیدگی و موانع گوناگون روبهرو میشود و انجام آن ملتوی یا معلق میماند.
افزون بر این، «تعسّر» در حیطهٔ سخن و معنا نیز کاربرد دارد؛ بدین معنا که گاه گفته میشود «تعسّر سخن بر کسی»، یعنی معنا یا مقصود در گفتار بر گوینده یا شنونده مشتبه و نامفهوم میشود. در این کاربرد، واژه شکل استعاری پیدا میکند و بر آشفتگی و دشواری در فهم یا بیان دلالت دارد. بنابراین «تعسّر» چه در زمینهٔ عمل و رفتار و چه در عرصهٔ گفتار و معنا، بر نوعی دشواری، پیچیدگی و از میان رفتن سلاست و روانی دلالت میکند.
