لغت نامه دهخدا
چمچمال. [ چ َ چ َ ] ( اِخ ) مؤلف مرآت البلدان نویسد: «نام بلوکی است حاصلخیز از توابع کرمانشاهان که در سمت شرقی این شهر واقع است. ابتدای حد شمالی این بلوک از اول دربندی است که به تنگ دینور معروف است و این تنگ طوریست که نزدیک یک فرسخ راه از طرفین جبال شامخه متصل به یکدیگر امتداد یافته و تنگ و دره دینوررا تشکیل داده است. وسعت و عرض تنگ بعضی جاها به پانصد و در برخی مواضع به دویست ذرع می رسد و اشجار بسیار از بید و غیره بطور انبوه در این تنگ روییده و جاهای باصفادارد. از میان تنگ نهری جاری است که منبع آن آبهای کندوله و دینور و بعضی از میاه اراضی کلیای است که از این آب همه دهات بلوک چمچمال مشروب میشوند و مازاد آن در نزدیکی بیستون به رودخانه کاماسب می ریزد. این آبادی را چشمه ها و سرابهای متعدد است که از جمله «سراب چشمه سهراب »، «کمیچه سراب »، «سراب برناج »، «سراب بخو بران »، «سراب بدربان »، «سراب شیخی آباد» «سراب زردآباد»، «سراب جوگلان » که از مزارع سمنگان است ، «سراب با باولی » که در سفید چقا واقع است ، «سراب نادرآباد» و «چشمه زر» که به «چشمه شاه ماران » شهرت دارد، معروف می باشند علاوه بر این سرابها سراب بیستون هم جزء این آبادی محسوب می شود و چند سراب دیگر هم هست که در آن طرف رودخانه کاماسب واقعند، از قبیل سراب خلیفه آباد که ملک ظهیرالملک است ، سراب کاکل که ملک ورثه مرحوم علیقلی میرزا صارم الدوله می باشد،و هنگام طغیان آب بعضی از این سرابها به رود دینور و بعضی به رودخانه کاماسب میریزد. محصول این بلوک ، گندم ، جو، شلتوک و بعضی حبوبات است و در برخی جاها باغ و اشجار هم دیده می شود و بطور کلی این بلوک بزیادی محصول معروف است. متعلقات این بلوک بیش از چهل قریه است که : سمنگان » ملک نگارنده ، «جیحون آباد» ملک سادات دکه ای ، «دودانگه » ملک ویس علی خان و چند خرده مالک که دارای پنجاه خانوار جمعیت و محل سکونت طایفه نانکلی است ، «برآفتابان »، «نادرآباد»، «بیستون »، و «تخت شیرین » از آن جمله اند. در این بلوک بعضی آثار قدیمه مشهود است که از جمله در «نادرآباد» سنگری است که نادر شاه افشار آن راهنگام شکست از قشون عثمانی بسته است و در «سمنگان » قلعه ای است قدیمی و مشهور است که جای رمه «هجیر» ( که در شاهنامه اسم وی آمده ) بوده است ، و نیز در سمت کوه پرو ( معروف بشیطان بازار ) دریاچه معتبری است که خسرو پرویز جهت ییلاق خود ساخته و از آن زمان باقی است و نیلوفر زیادی در دریاچه به عمل آمده است ، در میان تنگ دینور هم طاقی از آثار قدیمه است به نام «فرهاد تراش » که از میان کوه بریده شده و چند پله می خورد و به میان تنگ میرود، و هم در این تنگ مکانی است مشهور به «نظرگاه مولا» و مغاره ای است معروف به «طویله سوراخ » که در آنجا دریاچه ای است و کسی انتهای آن را ندیده و ممکن نیست تا آخر آن بروند، و نیز در پشت چشمه سهراب جایی است مشهور به «آب زا» و حوضی در آنجا ساخته اند که آب جاری در اوست و معلوم نیست که آب از کجا می آید و به کجا می رود، و در «برآفتابان » هم چاهی است که به زندان شمامه و دمامه مشهور میباشد». ( از مرآت البلدان ج 4 ص 265 و266 ).
