ایه صالح المؤمنین

[ویکی فقه] آیه صالح المؤمنین. آیه صالح المؤمنین به آیه ۴ تحریم، در شان حضرت علی علیه السّلام اطلاق می شود.
به آیه ۴ سوره تحریم «آیه صالح المؤمنین» می گویند: (ان تتوبا الی الله فقد صغت قلوبکما و ان تظاهرا علیه فان الله هو مولاه و جبریل و صالح المؤمنین و الملائکة بعد ذلک ظهیر)؛ «اگر از کار خود توبه کنید (به نفع شما است) زیرا دلهایتان از حق منحرف گشته و اگر بر ضد او دست به دست هم دهید (کاری از پیش نخواهید برد) زیرا خداوند یاور او است، و همچنین جبرئیل و مؤمنان صالح، و فرشتگان بعد از آنها پشتیبان او هستند». 
تحریم/سوره۶۶، آیه۴. 
در شان نزول این آیه روایات زیادی در کتب تفسیر و حدیث و تاریخ شیعه و اهل سنت نقل شده است. مشهورتر این است که: پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم گاه که نزد زینب بنت جحش (یکی از همسرانش) می رفت زینب او را نگاه می داشت و از عسلی که تهیه کرده بود خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم می آورد، این سخن به گوش عایشه رسید، و بر او گران آمد، می گوید: من با حفصه (یکی دیگر از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم ) قرار گذاشتیم که هر وقت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم نزد یکی از ما آمد فورا بگوئیم آیا صمغ مغافیر خورده ای؟! (مغافیر صمغی بود که از یکی از درختان حجاز به نام عرفط تراوش می کرد و بوی نامناسبی داشت) و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم مقید بود که هرگز بوی نامناسبی از دهان یا لباسش شنیده نشود بلکه به عکس اصرار داشت همیشه خوشبو و معطر باشد! به این ترتیب روزی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم نزد حفصه آمد، او این سخن را به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم گفت، حضرت فرمود: من مغافیر نخورده ام، بلکه عسلی نزد زینب بنت جحش نوشیدم، و من سوگند یاد می کنم که دیگر از آن عسل ننوشم (نکند زنبور آن عسل روی گیاه نامناسبی و احتمالا مغافیر نشسته باشد) ولی این سخن را به کسی مگو (مبادا به گوش مردم برسد، و بگویند چرا پیامبر غذای حلالی را بر خود تحریم کرده؟ و یا از کار پیامبر در این مورد و یا مشابه آن تبعیت کنند، و یا به گوش زینب برسد و او دل شکسته شود). ولی سرانجام او این راز را افشا کرد، و بعد معلوم شد اصل این قضیه توطئه ای بوده است، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم سخت ناراحت شد و آیات فوق نازل گشت و ماجرا را چنان پایان داد که دیگر این گونه کارها در درون خانه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم تکرار نشود.در بعضی از روایات نیز آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم بعد از این ماجرا یک ماه از همسران خود کناره گیری کرد، و حتی شایعه تصمیم آن حضرت صلی الله علیه و آله وسلّم نسبت به طلاق آنها منتشر شد، به طوری که سخت به وحشت افتادند، و از کار خود پشیمان شدند.این آیه و آیات قبل و بعد از آن در حقیقت قاطعیتی است از سوی خداوند بزرگ در برابر چنین حادثه ای، و برای حفظ حیثیت پیامبرش. الفاظ و تعبیرات در آیه نشان می دهد که تا چه حد این ماجرا در قلب پاک پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم و روح عظیم او تاثیر منفی گذاشت، تا آنجا که خداوند به دفاع از او پرداخته و با اینکه قدرت خودش از هر نظر کافی است، حمایت جبرئیل و مؤمنان صالح و فرشتگان دیگر را نیز اعلام می دارد.
مراد از «صالح المؤمنین»
«صالح المؤمنین» معنای وسیعی دارد که همه مؤمنان صالح و با تقوا و کامل الایمان را شامل می شود، هر چند صالح در اینجا مفرد است، ولی چون معنای جنسی دارد از آن عمومیت استفاده می شود. اما در اینکه مصداق اتم و اکمل آن در اینجا کیست؟ از روایات متعددی استفاده می شود که منظور، امیر مؤمنان علی علیه السّلام است.در حدیثی از امام باقر ع می خوانیم: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم دو بار علی علیه السّلام را (با صراحت) به یارانش معرفی کرده، یک بار آنجا که (در غدیر خم ) فرمود: «من کنت مولاه فعلی مولاه» (هر کس من مولای او هستم علی مولای او است)، و اما بار دوم هنگامی که آیه: (فان الله هو مولاه...) نازل شد، رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود: ای مردم این «صالح المؤمنین» است"!. این معنا را بسیاری از علمای اهل سنت نیز در کتابهای خود نقل کرده اند از جمله علامه ثعلبی و علامه گنجی در کفایة الطالب و ابو حیان اندلسی و سبط ابن جوزی و غیر آنها. جمعی از مفسران از جمله سیوطی در الدر المنثور ذیل آیه مورد بحث، و قرطبی در تفسیر معروف خود، و همچنین آلوسی در روح المعانی در تفسیر همین آیه این روایت را نقل کرده اند.نویسنده روح البیان بعد از نقل این روایت از «مجاهد» می گوید: مؤید این حدیث، حدیث معروف «منزلت» است که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم به علی علیه السّلام فرمود: «انت منی بمنزلة هارون من موسی»، زیرا عنوان «صالحین» در آیات قرآن برای انبیاء آمده است، از جمله در آیه: (و کلا جعلنا صالحین).