بنودلف

[ویکی فقه] بنودُلَفْ، خاندان ادیب و شیعه مذهب حاکم در جبال (۲۱۰ـ۲۸۵) که نام دیگر آن ناحیه، عراق عجم، مشتمل بر منطقه ای از اصفهان تا زنجان، بود. این خاندان از تیره بنی عِجْل، شاخه ای از بکر بن وائل بودند. 
عنوان بنودلف، از « ابودُلَف »، کنیه قاسم بن عیسی گرفته شده است؛ برخی عیسی را فرزند و برخی برادر ادریس بن معقل می دانند. ادریس بن معقِل ادریس بن معقِل عطار بود و قصد شورش بر امویان و اظهار دعوت برای عباسیان در کوفه را داشت، اما شهامت آن را نیافت. او اندوخته ای گرد آورد و همراه خاندانش در قریه ای از ناحیه همدان ساکن شد و ثروتی کسب کرد. ← زندانی شدن عیسی و ادریس در زمان یوسف بن عمر ثقفی به دلیل نپرداختن خراج به زندان افتادند. به قولی، عیسی عامل خالد بن عبدالله قسری بود و هنگام ولایت یوسف بن عمر، خالد و عمال او، از جمله عیسی، به زندان افتادند. برخی نیز او را از داعیان عباسی می دانند که یوسف آن ها را به همراه ابومسلم و عمال خالد زندانی کرد. ← رابطه ابومسلم با بنودلف ابومسلم خراسانی در خانه عیسی متولد شد و همراه فرزندان این خاندان رشد یافت و به دعوت او از پیروان عباسیان شد و همراه وی زندانی گردید. خاندان کَرَجی به قول سمعانی، عیسی و فرزندانش در نواحی اصفهان راه زنی می کردند و پس از توبه در زمان مهدی عباسی (۱۵۸ـ ۱۶۹) در کَرَج (نزدیک اراک کنونی) مقیم شدند و آن جا را آباد کردند؛ سپس ابودلف آن را به شهر تبدیل کرد. ازین رو این خاندان را کَرَجی نیز می نامند. ابودلف ← حکومت فارس و ولایت جبال ابودلف قاسم بن عیسی، در زمان هارون الرشید (۱۷۰ـ۱۹۳) از سوی خلیفه حاکم فارس و ولایت جبال شد و پس از هارون از سرداران امین (حک: ۱۹۳ـ ۱۹۸) بود. ← طرفداری از امین در نزاع میان امین و مأمون در ۱۹۵، ابودلف به دستور امین همراه علی بن عیسی بن ماهان به جنگ طاهر بن حسین رفت. ← بیعت نکردن با مأمون پس از کشته شدن علی بن عیسی بن ماهان، ابودلف به همدان بازگشت. با آن که طاهر از ابودلف خواست تا با مأمون بیعت کند، وی نپذیرفت و بیعت خود را با امین حفظ کرد. ابودلف سپس گوشه گیری اختیار کرد و در کرج مقیم شد. ← احضار ابودلف توسط مأمون هنگامی که مأمون در ۲۱۴ به ری رفت ابودلف را احضار کرد. ابودلف نیز با وجود وحشت از مأمون به حضور او شتافت و هنر ابودلف در شعر سبب شد تا مأمون او را اکرام کند. ← رابطه ابودلف با معتصم در دوران خلافت معتصم (۲۱۸ـ۲۲۷) نیز ابودلف از سرداران وی بود و چون در شعر و غنا مهارت داشت هم نشین معتصم شد. با این همه چند بار مورد خشم خلیفه قرار گرفت که به وساطت عبدالله بن طاهر، خلیفه از مصادره اموال او چشم پوشید و ولایت دمشق را به او سپرد. صفدی نام او را جزو امرای دمشق آورده است. هم چنین ابودلف از فرماندهان برجسته سپاه معتصم بود و همراه افشین در ۲۲۱ به جنگ بابک خرمدین رفت. در این جنگ برخی شعرا او را مدح کردند و شجاعتش را ستودند. ابودلف به دلیل فضل و شجاعتش، مورد حسد افشین بود، افشین قصد کشتن او را داشت، معتصم قاضی احمد بن ابودؤاد را که از نزدیکان ابودلف بود به وساطت نزد افشین فرستاد، و او ابودلف را رهانید. بار دیگر افشین خلیفه را بر ضد ابودلف تحریک کرد تا آن که خلیفه ابودلف را به افشین سپرد و احمد ابی دؤاد این بار خودسرانه نزد او رفت و خود را نماینده خلیفه معرفی کرد و ابودلف را از چنگ افشین، خارج کرد. ← نقش ابودلف در نبرد دیلم ابودلف در نبرد دیلم شرکت کرد و دژهایی را گشود و بر آن مناطق خراج بست. ← وفات ابودلف وی در ۲۲۵ یا ۲۲۶ در بغداد درگذشت. ← تشیع ابودلف وی، از طرفداران سرسخت تشیع و علی علیه السلام بود و هنگامی که یکی از فرزندانش در این باره با او مخالفت کرد او را از خود راند. ← خصوصیات ابودلف ابودلف شاعری توانا و موسیقی دانی برجسته بود و کتاب های البُزاة و الصید، کتاب السلاح، النزه و کتاب سیاسة الملوک را تألیف کرد. وی از بخشندگان بود و به شاعران صله های کلان می داد و از این جهت با مأمون رقابت داشت. ← کرج ابودلف یکی از علل شهرت او آبادسازی و تقویت استحکامات شهر کرج است. این شهر را به نام او « کرج ابودلف » می نامیدند. معقل بن عیسی معقل بن عیسی، برادر ابودلف، نیز شاعر و موسیقی دان بوده و اشعاری از او باقی مانده است. خربان بن عیسی برادر دیگر ابودلف، خربان بن عیسی در ناحیه جبال بر ضد خلفا شورش کرد و کشته شد. عبدالعزیز فرزند ابودلف، عبدالعزیز در ۲۵۲ از سوی وصیف خلعت و ولایت جبال را دریافت کرد، سپس در ۲۵۳ با موسی بن بغا سردار ترک ـ که از سوی معتز خلیفه عباسی ولایت جبال را یافت ـ در خارج از همدان جنگید. وی در پی شکست، از کرج فرار کرد و به قلعه زَز نزدیک کرج پناه برد و جماعتی از بنو دلف به اسارت رفتند. عبدالعزیز در ۲۵۴ درگذشت. پس از عبدالعزیز، فرزندانش از سوی خلیفه به ترتیب لوای حکومت را دریافت داشتند. دلف بن عبدالعزیز دلف بن عبدالعزیز که از سوی پدر در جندی شاپور و تستر عامل خراج بود پس از وی به حکومت رسید. وی در ۲۶۵ در اصفهان بر اثر شورش قاسم بن مَماه کشته شد. احمد بن عبدالعزیز طرفداران دلف بن عبدالعزیز، با کشتن قاسم، برادر دلف، احمد بن عبدالعزیز را که سپاه سالار یعقوب لیث بود، به امارت برگزیدند. احمد بن عبدالعزیز در ۲۶۶ نیز از سوی عمرو لیث ولایت اصفهان را گرفت. چون خلیفه معتمد (حک: ۲۵۶ـ۲۷۹) با خاندان صفاری در افتاد، عهد و منشور کرمان و پارس را به احمد داد. احمد بر عمرو طغیان کرد و از آن پس در خدمت معتمد و معتضد (حک: ۲۷۹ـ۲۸۹) در آمد. وی به فرمان خلیفه در ۲۶۶ با بکتَمِر و در ۲۷۹ با رافع بن هرثمه جنگید و سرانجام وارد ری شد. هنگام امارت او، ابوجعفر موسی بن محمد نخستین فرد از سادات رضوی بود که در ۲۵۶ از کوفه به قم رفت. اقوام عرب قوم او را راندند. وی به کاشان نزد احمد بن عبدالعزیز رفت. احمد او را اکرام کرد و خلعت و مال و مقرری سالیانه بخشید. پس از آن، دیگر سادات رضوی نیز رهسپار قم شدند. مرگ احمد در ۲۸۰ روی داد. بکر و عمر بن عبدالعزیز پس از مرگ احمد چون میان برادرانش عمر و بکر اختلاف افتاد، معتضد از فرستادن فرمان و لوای ولایت خودداری کرد و سرانجام در ۲۸۱ فرمان حکومت اصفهان و کرج را برای عمر بن عبدالعزیز فرستاد. چون عمر بن عبدالعزیز در ۲۸۲ نافرمانی کرد، خلیفه بکر را به جای او گماشت، اما وی بار دیگر اطاعت خلیفه را گردن نهاد و در ۲۸۳ به همراه پسران خود و پسر برادرش از اصفهان به بغداد رفت. خلیفه معتضد از آنان استقبال کرد و به آن ها خلعت بخشید. پس از آن، بکر سر به شورش برداشت، معتضد وصیف موشگیر را به تعقیب او فرستاد. وی به اصفهان گریخت و در آن جا با عیسی نَوْشَری جنگید، سپس در ۲۸۴ با یارانش به محمد بن زید علوی در آمل پیوست و در ۲۸۵ در آن شهر بر اثر بیماری درگذشت. به روایت ابن اسفندیار، محمد بن زید او را مسموم کرد. بکر شاعری توانا بود، از او اشعاری باقی مانده است. دیوان شعرش را محمد بن یوسف سورتی در دهلی (۱۳۳۷) به چاپ رسانید. ابولیلی فرزند دیگر عبدالعزیز، حارث مشهور به ابولیلی، در ۲۷۸ در خدمت معتمد بود. وی در ۲۸۴ شورش کرد و برادرش عمر بن عبدالعزیز او را در قلعه زَز زندانی کرد. او پس از فرار از زندان شورش خود را ادامه داد و خلیفه سردار خود، عیسی نوشری، را به جنگ با ابولیلی روانه کرد. در حین جنگ تیری به حلق او اصابت کرد و کشته شد. و نیز گفته شده که او از اسب فرو افتاد و با شمشیر خود کشته شد. خصوصیات بنودلف ← خاندان علم و ادب از خاندان بنو دلف بسیاری در شعر، موسیقی و ادب دست داشتند و از میان آن ها ادیب، محدث، شاعر، وزیر و قاضی بسیاری برخاست، از جمله « آل ماکولا » که در سده پنجم مناصب وزارت و قضا یافتند. ← تشیع بنودلف هم چنین اعتقاد راسخ آن ها به مذهب شیعه و دوستداریشان از علی علیه السلام و حمایتی که در دوره حکومتشان از سادات علوی کردند، سبب شد تا در قلمرو آنان اولاد علی علیه السلام و پیروان تشیع در امن باشند.