مجموعههای حدیثی با عنوان «الأربعون حدیثاً» (چهل حدیث) سابقهای دیرینه در میراث حدیثی اسلام دارد. این عنوان کلی به دستهای از کتب حدیثی اطلاق میشود که نویسندگان بر اساس گزینش خود، چهل حدیث را در آنها گردآوری کرده و گاه به همراه نقل حدیث، به شرح و بسط معانی آن نیز پرداختهاند. ریشه این سنت به فرمایش مشهور پیامبر گرامی اسلام (ص) بازمیگردد که فرمودند: «مَن حَفِظَ مِن أُمَّتي أربعينَ حديثاً مِمَّا يَحتاجونَ إِليهِ مِن أَمرِ دِينِهِم، بَعَثَهُ اللَّهُ يَومَ القِيامَةِ فَقِيهاً عالِماً»؛ این حدیث شریف، انگیزهای قوی برای دانشمندان در طول تاریخ اسلام جهت تألیف مجموعههای چهلگانه بوده است، چرا که وعده جایگاه رفیع علمی و فقاهت در روز رستاخیز را برای عاملان و حافظان این احادیث نوید میدهد.
این سنت، از همان قرون نخستین تاریخ اسلام آغاز شده و به مرور به یک رویه متداول میان محدثان شیعه و سنی بدل گردید. علامه مجلسی، از جمله علمای بزرگ، بر این باور است که حدیث اربعین به قدری از طریق خاصه و عامه نقل شده که به حد تواتر معنوی رسیده و اعتبار آن تثبیت شده است. این اهمیت ویژه باعث شده است که عالمان دین به جمعآوری، حفظ و نشر این چهل حدیث اهتمام ورزند تا تعالیم بنیادین دینی به شکلی مدون و قابل دسترس حفظ گردد.
در تعمق بر معنای واژهی «حفظ» در این روایت شریف، حدیثشناسان به ابعاد مختلفی از آن قائل شدهاند که فراتر از معنای صرفِ به خاطر سپردن است. معانی ظاهری شامل: به حافظه سپردن، کتابت و نگارش متن حدیث، انتقال سینه به سینه، حفاظت دقیق از هرگونه تحریف یا تغییر، تدریس و تصحیحِ متن و تحملِ روایت است. اما در کنار این معانی ظاهری، معانی باطنی و عمیقتری نیز برای «حفظ» در نظر گرفته شده است که عبارتند از: تعمق و تفکر در محتوای احادیث، استنباط احکام شرعی و معارف بلند دینی از آنها، و از همه مهمتر، عمل و التزام به مضامین و آموزههایی که در این چهل حدیث نهفته است.
