ابویحیی جرجانی

[ویکی فقه] جُرْجانی، ابویحیی احمد بن داوود فزاری، فقیه، متکلم و محدث سدۀ ۳ق/۹م می باشد.
نسبش به فزارة بن ذبیان، از قبیله غطفان می رسد. تاریخ ولادت و وفات وی مانند دیگر جزئیات زندگی اش روشن نیست. مذهب او نخست بر مذهب اهل حدیث بود، اما پس از چندی به تشیع گرایید. برخی جرجانی را از اصحاب امام محمد تقی جواد علیه السلام (۲۲۰ق/۸۳۵ م) دانسته اند اما شیخ طوسی یک بار او را از اصحاب امام هادی علیه السلام با نام ابویحیی جرجانی به شمار آورده، و بار دیگر نام وی را در زمرۀ آنانی که از امامی روایت نکرده اند، ذکر کرده است. رهایی از مجازات بنا بر روایات، در دورۀ حکومت محمد بن طاهر خزاعی، امیرخراسان (د ح۲۹۸ق/۹۱۱م)، محمد بن یحیی رازی، ابن بغوی و ابراهیم بن صالح از فقهای سنی آن دوره نزد امیر شکایت بردند که جرجانی حدیثی را که محمد بن یحیی از عمر بن خطاب نقل کرده است، به عمر بن شاکر نسبت داده، و به خلیفه دوم مسلمین اهانت روا داشته است. در پی آن محمد بن طاهر دستور داد جرجانی را شکنجه کنند و به دار کشند. سرانجام وی در حضور فقها برای اثبات ادعایش دو شاهد معرفی کرد که تنها یکی از آنان شهادت داد و شاهد دیگر، ابوعبدالله مروزی، به سبب حضور محمد بن یحیی حقیقت را کتمان کرد، اما میرداماد بر آن است که این شخص ابوعبدالله بزوفری بود، زیرا مروزی در ۴۰۵ق/۱۰۱۴م وفات یافته است، از این رو، نمی تواند معاصر جرجانی باشد البته پس از آن مجلس فرد دیگری که جرجانی را می شناخت، بر صدق این مدعا گواهی داد و جرجانی از مجازات رهایی یافت. آثار از آثار وی که بیش تر در رد حشویه و فنون احتجاجات بر ضد مخالفان است، جز نامی باقی نمانده است: استنباط الحشویة؛ الاوائل؛ التسویة، که در آن به خطای کسانی می پردازد که ازدواج عرب را با موالی تحریم می کنند؛ التفویض؛ خلاف عمر بروایة الحشویة؛ الرد علی الاخبار الکاذبة؛ الرد علی الحنبلی؛ الرد علی الشجری؛ الصهاکی، طلاق المجنون؛ الغوغاء من اصناف الامة من المرجئة و القدریة و الخوارج؛ فضائح الحشویة؛ فی نکاح السکران؛ المتعة و الرجعة و المسح علی الخفین و طلاق المتعة؛ محنة النائبة، که به وصف مذاهب حشویه و فضایح آنان می پردازد؛ مفاخر البکریة و العمریة؛ و مناظرة الشیعی و المرجئی، که دربارۀ مسح بر کفش به هنگام وضو ست. فهرست منابع (۱) ابن شهر آشوب، محمد، مناقب آل ابی طالب، نجف، ۱۳۷۵ق/۱۹۵۶م. (۲) بروجردی، علی اصغر، طرائف المقال، به کوشش مهدی رجایی، قم، ۱۴۱۰ق/۱۹۸۹م. (۳) طوسی، محمد، رجال، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م. (۴) طوسی، محمد، الفهرست، به کوشش جواد قیومی، قم، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م. (۵) مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م. (۶) میرداماد، محمدباقر، الرواشح السماویة، قم، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۴م.