زمان نسخ
این اصطلاح در علوم قرآنی و اصول فقه به زمانی گفته میشود که اعتبار یک حکم شرعی پایان میپذیرد و حکم پیشین به وسیله دلیل معتبر دیگری از سوی شارع کنار گذاشته میشود. در این حالت، حکم قبلی دیگر قابلیت اجرا و استمرار ندارد و جای خود را به حکم جدید میدهد که از نظر شرعی معتبر شناخته شده است. این مفهوم نشاندهنده تغییر در برخی احکام بر اساس مصالح و شرایط جدید در زمان نزول وحی یا تشریع احکام است. از نگاه اصولیان، بحث مهمی در این زمینه وجود دارد که آیا نسخ تنها در دوره حضور پیامبر اسلام (ص) امکانپذیر بوده یا پس از آن نیز میتواند رخ دهد. بسیاری از علمای اهل سنت بر این باورند که پس از وفات پیامبر، دیگر نسخی در احکام رخ نمیدهد و زمان نسخ محدود به دوران نزول وحی است. در مقابل، برخی دیدگاهها دامنه زمان نسخ را گستردهتر دانسته و امکان آن را در صورت وجود ادله معتبر حتی فراتر از زمان حیات پیامبر مطرح کردهاند. در علوم قرآنی نیز این مسئله مورد بحث قرار گرفته که تعیین این زمان وابسته به نوع دلیل ناسخ است. اگر ناسخ تنها قرآن باشد، زمان نسخ به دوران نزول وحی محدود میشود، اما اگر سنت یا ادله دیگر نیز به عنوان ناسخ پذیرفته شوند، این زمان میتواند گستردهتر در نظر گرفته شود. همچنین برخی نظریات فقهی امکان نسخ از طریق اجماع یا قیاس را نیز مطرح کردهاند که در این صورت نیز زمان نسخ محدود به یک دوره خاص نخواهد بود. در مجموع، این اصطلاح به بازهای گفته میشود که در آن یک حکم شرعی پایان یافته و حکم جدید جایگزین آن میشود و این مفهوم نقش مهمی در فهم تطور احکام اسلامی دارد.
دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] زمان نسخ به معنی زمان اتمام اعتبار یک حکم شرعی است.
زمان نسخ، هنگامی است که بقا و استمرار حکم شرعی، به وسیله دلیل معتبر دیگر پایان می یابد؛ به بیان دیگر، زمانی است که عمل نسخ به وسیله شارع صورت می پذیرد.
اقوال اصولیین
علمای اصول در این که آیا قبل از فرار رسیدن زمان عمل به حکم، می توان آن را نسخ کرد یا نه، اختلاف دارند. بیشتر علمای اهل سنت معتقدند بعد از پیامبر صلی الله علیه وآله نسخ واقع نمی شود.
[ویکی فقه] زمان نسخ (علوم قرآنی). محدوده زمانی امکان نسخ آیات قرآن را زمان نسخ گویند.
تعیین زمان نسخ قرآن به این بستگی دارد که چه چیزی را ناسخ قرآن بدانیم. کسانی که ناسخ قرآن را منحصر به خود قرآن می دانند، زمان نسخ را منحصر به زمان حیات پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله وسلّم و نزول وحی دانسته اند؛ اما کسانی که نسخ قرآن به سنت را جایز می دانند، معتقدند زمان نسخ به حیات پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم اختصاص ندارد؛ بلکه ممکن است آیه ای با خبر متواتر نسخ شود.
نسخ قرآن به اجماع و قیاس
قائلان به جواز نسخ قرآن به اجماع و قیاس نیز زمان نسخ را منحصر به زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم نمی دانند؛ گرچه در کتاب های علوم قرآنی به این مطلب تصریح نشده است.