رساله در حقیقت و کیفیت سلسله موجودات و تسلسل اسباب و مسببات

[ویکی نور] رساله در حقیقت و کیفیت سلسله موجودات و تسلسل اسباب و مسببات نام رساله ای است که مرحوم شیخ الرئیس ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا، در موضوع خلقت موجودات، به زبان فارسی و برای ارائه نظریه اسلام در این زمینه که متفاوت با نظریات دانشمندان یونانی و دیگر اندیشمندان غیر مسلمان است، در قرن چهارم هجری، به رشته تحریر درآورده است.
این کتاب، از آن جهت که در بر گیرنده نظریه قدم واجب الوجود و حدوث عالم است و از اولین کتبی است که در مقابل نظریه ارسطو و تابعینش تألیف شده و سخن آنان را در مورد قدم عالم، ابطال نموده است، دارای ویژگی و جایگاه خاصی می باشد.
در انتساب این کتاب، به بو علی سینا، جای سخن وجود دارد و آن بدین جهت است که ادبیات کتاب با دست نوشته های مسلم بو علی به زبان فارسی، قدری متفاوت است. اضافه بر آن، در هیچ کدام از مواردی که آثار بو علی به ثبت رسیده، نام این کتاب نیامده است که این نیز شک را در انتساب این کتاب به وی، زیادتر می کند. از طرفی چون مطالب ذکر شده در این کتاب، کاملاً هم آهنگ با نظریات و تألیفات بو علی می باشد و حتی یک نفر هم منکر نسبت این کتاب به شیخ الرئیس نشده است، می توان این رساله را از تألیفات ایشان به حساب آورد.
ابن سینا، علت تألیف این رساله را پاسخ به درخواست یکی از دوستان راستین خود می داند.
رساله، فاقد هر گونه باب بندی و فصل بندی است و در قالب نه سؤال و جواب تنظیم شده است.

💡 نمونه‌های آغازین نثر فارسی به‌خط عربی، همه، از روزگار فرمانروایی سامانیان، به‌ویژه نیمهٔ دوم سدهٔ چهارم، به دست ما رسیده‌اند، اما کهن‌ترین نمونه بخشی از یک رساله در فقه حنفی است که گویی ابوالقاسم سمرقندی (درگذشته به سال ۳۴۲ هجری قمری) در نیمهٔ نخست سدهٔ چهارم آن را پدیدآورده است. این پارهٔ بازمانده چنین آغاز می‌شود:

💡 سید هبةالدین شهرستانی یکی از پُرکارترین نویسندگان شیعه بوده که تألیفات و آثار او بالغ بر یکصد جلد کتاب و رساله در علوم و زمینه‌های مختلف اسلامی به زبان‌های عربی و فارسی است. در جای دیگر، تعداد تألیفات او را بیش از سیصد و پنجاه جلد ذکر کرده‌اند. نام برخی از آن‌ها در اینجا آورده شده است:

💡 1246-اين 4 رساله در كتابخانه حضرت آيه الله مرعشى نجفى به صورتمخطوط نگهدارى مى شود و رساله بيان استجابت دعا با تحقيق استاد سيد هادى رفيعىطباطبايى در يادنامه حكيم جلوه كه تحت عنوان گلشن جلوه به اهتمام نگارنده تحت طبع استمندرج مى باشد.

💡 ۲۰ ـ عبدلی، علی، ۱۳۷۸، چهار رساله در تاریخ و جغرافیای تالش، نشر گیلکان، ص ۱۰۵ تا ۱۰۷