دانشنامه اسلامی
[ویکی نور] القرائات لأبی عبید القاسم بن سلام، که موضوع قرائت های مختلف قرآن کریم را از دیدگاه ابوعبید قاسم بن سلام هروی (متوفی 224ق) مورد بررسی قرار داده، توسط جاسم محمد دلیمی گردآوری و تحقیق شده است. اصل این کتاب پایان نامه دکترای نویسنده است.
کتاب، مشتمل بر یک مقدمه و چهار فصل است که در هر فصل، مباحث خاصی دسته بندی و ارائه شده است. نویسنده در نگارش مباحث از منابع مختلف قدیم و جدید استفاده کرده و مباحث مختلف را به شیوه ای مستند مطرح کرده است.
نویسنده در مقدمه کتاب، سبب نگارش اثر را توضیح می دهد. وی پس از تصمیم به نگارش کتابی در موضوع قرائات قرآنی به کلام ابن جزری (متوفی 833ق) برمی خورد: «اولین پیش گامی که همه قرائات را در کتابش جمع کرد ابوعبید قاسم بن سلام بود». به همین دلیل بحث را از کتاب ابوعبید آغاز می کند. وی می نویسد: این اثر را بین نسخ خطی که در کتابخانه ها جستجو کردم، نیافتم و همواره در جستجو هستم، بدان امید که خداوند مرا بر یافتن نسخه خطی کتاب یاری کند. تا فرارسیدن آن زمان بخش های پراکنده کتاب مفقود قرائات را از بین صفحات کتب قرائات و تفسیر و نحو و لغت و مانند آن جمع کردم....
در فصل اول کتاب چهار مبحث مطرح شده است. در مبحث اول، زندگی ابوعبید، اساتید، تألیفات و گفته های علما درباره او ذکر شده است. در مبحث دوم، ارکان قرائت صحیح و تقریر ابوعبید از آن ذکر شده است. مبحث سوم، به کتاب مفقودشده قرائات ابوعبید و همچنین علمایی که از کتاب او نقل کرده اند، اختصاص دارد. در آخرین مبحث از این فصل نیز قرائتی که ابوعبید اختیار کرده بررسی شده است.
کتب تراجم و طبقات، کتاب ابوعبید درباره قرائات را در بین مؤلفات و مصنفاتش ذکر کرده اند؛ اما این کتاب، مفقود شده و تاکنون هیچ نسخه خطی از آن یافت نشده است. در هر حال انتساب این کتاب به ابوعبید قطعی است و اسنادی وجود دارد که در آنها از کتاب ابوعبید نقل شده است. همچنین برخی از علما مطالبی را از کتاب او نقل کرده و به نام کتاب نیز تصریح کرده اند؛ نویسنده در این رابطه به نام و نوشته 14 تن از علمای اهل سنت اشاره کرده که عبدالله بن مسلم بن قتیبه (متوفی 276ق)، ابواسحاق ابراهیم بن سری زجاج (متوفی 311ق) و ابوبکر بن انباری (متوفی 328ق) از جمله این افرادند.
مفهوم اختیار در قرائات، آخرین مبحث فصل اول است. برای توضیح مفهوم دقیق اختیار در قرائات لازم است که فرق بین قرائت و اختیار توضیح داده شود. قرائت، روشی است که همه علمای صحابه در ادای قرآن کریم از اول تا آخر، همچنان که از رسول الله(ص) شنیده اند، به شکل مخصوصی قرائت می کنند. همچنان که ابوحیان قرائت را این گونه تعریف کرده است: «علمی که از کیفیت نطق به الفاظ قرآن بحث می کند». اما اختیار بدین معناست که قاری مجموعه ای از قرائات و حروف را - به دلائلی که ذکر می کند - از میان آنچه برای او روایت شده، انتخاب کند و از ابتدا تا آخر قرآن همان را همواره به کار ببندد. موافقت خط مصحف، موافقت با وجهی از وجوه عربی و صحت تأویل دلائل ثابت اختیار ابوعبید هستند.