تاریخ وصاف

تاریخِ وَصّاف
(یا: تجزیةالامصار و تزجیةالاعصار) کتابی در تاریخ ایلخانیان به فارسی، نوشتۀ شهاب الدین (شرف الدین) عبدالله شیرازی معروف به وصّاف الحضرة (۶۶۳ـ۷۳۰ق). وی در ۶۹۷ق به تألیف کتاب پرداخت و در ۷۰۲ق بخشی از آن را به غازان خان و بخشی دیگر را در ۷۱۲ق به اُلجایتو تقدیم کرد. تاریخ وصّاف که دنبالۀ تاریخ جهانگشای جوینی است مشتمل بر یک مقدمه و پنج جلد در شرح رویدادهای حکومت ایلخانان، از مرگ مُنکوقاآن تا اواسط سلطنت ابوسعید بهادر، یعنی ۷۲۳ق، است مؤلف در پایان جلد چهارم بخشی از تاریخ جهانگشای جوینی را آورده که مشتمل است بر رویدادهای قبایل مغول و تاتار و خلاصه ای از تاریخ حکومت خوارزمشاهیان و سلطان جلال الدین خوارزمشاه. این کتاب نخست در ۱۲۶۹ق به اهتمام محمدمهدی ارباب اصفهانی در بمبئی چاپ سنگی شد. در ۱۲۷۲ق فون هامر پور گشتال بخش اول آن را به آلمانی ترجمه و در وین منتشر کرد. شارل ریویز آن را خلاصه کرد و همراه با ترجمه هامرپورگشتال به چاپ رساند. تاریخ وصّاف بارها در ایران و پاریس و بیروت چاپ شده است. عبدالمحمد آیتی روایت جدیدی از این کتاب را با عنوان تحریر وصّاف در تهران به چاپ رساند (ویرایش دوم، ۱۳۷۲). نثر تاریخ وصاف متکلف و مسجّع و سرشار از عبارت پردازی و ذکر مترادفات و افراط درآوردن اخبار و اشعار عربی و آیات قرآنی است و اشعاری به عربی یا فارسی آورده که غالباً سرودۀ خود اوست.

[ویکی فقه] تاریخ وصّاف (یا تجزیة الامصار و تزجیة الاعصار)، از قدیم ترین منابع در باره دوره ایلخانان، به فارسی، نوشته شهاب الدین (یا شرف الدین) عبداللّه شیرازی است.
وی به وصّاف الحضره مشهور بود و شرف شیرازی تخلص می کرد.
عبداللّه در ۶۶۳ در شیراز زاده شد و در همان شهر به تحصیل علم و ادب پرداخت و بعد ها به خدمت دیوانی درآمد.
پدرش، فضل اللّه عزالدین، در ۶۹۸ در قحطی فارس درگذشت.
او در زُمره نزدیکان خواجه صدرالدین احمد خالدی زنجانی ملقب به صدرجهان، وزیر غازان خان، و خواجه رشیدالدین فضل اللّه، مؤلف جامع التواریخ، و خواجه سعدالدین محمود ساوجی درآمد.
زمان تألیف تاریخ وصاف
وصّاف در ۶۹۷ به تألیف کتاب خود پرداخت.
در ۱۳ رجب ۷۰۲ در عانَه، خواجه رشیدالدین فضل اللّه و سعدالدین ساوجی، او را به غازان خان (حک: ۶۹۴ـ۷۰۳) معرفی کردند و وصّاف بخشی از کتابش را به غازان خان تقدیم کرد.
او بخش دیگر اثر خود را در محرّم ۷۱۲ به الجایتو (حک: ۷۰۳ـ۷۱۶) عرضه کرد و الجایتو او را نواخت.
تاریخ وصاف دنباله تاریخ جهان گشای
به گفته وصّاف، کتاب وی دنباله تاریخ جهان گشای است و عطاملک جوینی در همه حال ممدوح اوست.
محتوای تاریخ وصاف
...

💡 نویسنده تاریخ وصاف نیز گفتهٔ فردوسی را تأیید کرده و گفته‌است که مقصود فردوسی از این بیت شعر، قلعه سفید ممسنی بوده‌است. به گفته نویسنده کتاب قوم لر، ماجرای حمله سهراب به قلعه سفید نیز به تفصیل در شاهنامه فردوسی آمده‌است.

💡 از مهم‌ترین اقدامات وی بنای ربع رشیدی، شهرکی علمی و آموزشی در تبریز بود که با بسیاری مراکز علمی زمان خود همچون نظامیه بغداد قابل قیاس بود که پس از مرگش خراب و غارت شد. در ربع رشیدی کتابخانه‌ای دارای کتابهای قیمتی و ارزشمند وجود داشت که بنا به‌گفتهٔ تاریخ وصاف تنها برای استنتاخ و صحافی نقشه‌ها و تصاویر کتب ارزشمند خود کمتر از شصت هزار دینار خرج کرده بود.

💡 نثر تاریخ گزیده، برخلاف نثر متکلف و مصنوع تاریخ وصاف و تاریخ جهانگشای، بسیار روان است. اهمیت تاریخ گزیده در اطلاعات آن از تاریخ دوران نویسنده (دوره مغول) است. در این کتاب نام افراد و شعرای همدوران نویسنده که بیشتر نامشان در تذکره‌ها نیست یاد شده است.

💡 در سال ۷۰۳ قمری/۶۸۲ خورشیدی غازان خان به شام لشکر کشید و رشیدالدین فضل‌الله نیز همراه او بود و در کنار رود فرات رشیدالدین، مؤلف تاریخ وصاف را به نزد غازان برد تا کتاب او را از نظر پادشاه بگذراند. در همین سال غازان درگذشت.