دشمن زیاری نام یک منطقه و نیز نام یک ایل/طایفه در جنوبغرب ایران است که بخش بزرگی از آن در استان فارس واقع شده و قسمتهایی از آن در استانهای کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر نیز ساکن هستند. از نظر اداری، «بخش دشمن زياری» بخشی از شهرستان نورآباد ممسنی در استان فارس است که مرکز آن روستای دولتآباد بوده و شامل دو دهستان (دشمن زياری و مشایخ) و حدود پنجاه روستا است؛ جمعیت آن نیز در سرشماریها چندین هزار نفر گزارش شده است. این ناحیه کوهستانی و سردسیری است و پوشش جنگلی آن شامل بلوط و مراتع طبیعی است؛ از لحاظ جغرافیایی در شمالغربی فارس و در همسایگی شهرستانهای سپیدان، شیراز و کازرون قرار دارد.
ریشه نام «دشمن زیاری» تاریخی و مربوط به دوران تعاملات و نزاعهای منطقهای است؛ پژوهشهای محلی و تاریخی نشان میدهد که اصطلاحات محلی و تعلقات طایفهای (از جمله مهاجرت طوایف ممسنی در دوره صفویه و بعدتر) در شکلگیری نام و هویت این منطقه نقش داشتهاند. ایل یا طایفه دشمن زیاری خود شاخههایی در کهگیلویه و ممسنی دارد و در متون تاریخی و اسنادی مربوط به فارس از این طایفه و سلسله بزرگان و کلانتریان محلی یاد شده است. گفتنی است که بخشهای مختلف منطقه در طول تاریخ دستخوش حوادثی چون حملات و پراکندگی ساکنان و مهاجرت شدهاند و مطالعات میدانی و اسنادی درباره جغرافیای تاریخی آن منتشر شده است.
از منظر اقتصادی و فرهنگی، دشمن زیاری منطقهای کشاورزی-دامداری با پتانسیلهای طبیعی قابلتوجه است: تاکستانها، باغها، چشمهها، تنگهها و آبشارهای دیدنی (مانند آبشارها و تنگههای محلی) از جاذبههای بومشناختی و گردشگری آناند؛ اما بهگفته گزارشها، این منطقه با مشکلاتی مثل مهاجرت نیروی کار، کمبود زیرساختها و ضعف در بهرهبرداری اقتصادی و گردشگری مواجه است. در عین حال مردم منطقه زبان لُری صحبت میکنند و رسوم و پوشش محلیشان هنوز زنده است که میتواند برای توسعه گردشگری فرهنگی و طبیعی ارزشآفرین باشد.
دشمن زیاری. [ دُ م َ ] ( اِخ ) از شعب طایفه جاکی، از تیره چهاربنیچه، از طوایف کوه کیلویه فارس. مرکب از 700 خانوار است و به دو شعبه منقسم میشود، الیاسی و گشتاسبی. ( از جغرافیای سیاسی کیهان ).
دشمن زیاری. [ دُ م َ ] ( اِخ ) سومین طایفه از طوایف ممسنی فارس است مرکب از 1500 خانوار، و این غیر از دشمن زیاری طوایف کوه کیلویه است. ( از جغرافیای سیاسی کیهان ).
دشمن زیاری. [ دُ م َ ] ( اِخ ) نام یکی از دهستانهای پنجگانه بخش فهلیان و ممسنی شهرستان کازرون. این دهستان در جنوب شرقی بخش واقع است، زمین آن کوهستانی و رودخانه شش پیر یا دشمن زیاری تقریباً از وسط آن جریان دارد. هوای آن در قسمت های شمالی معتدل مایل به سردی و در قسمت های جنوبی و جنوب غربی گرم است به طوری که قسمتی از اهالی قرای جنوبی در تابستان به نواحی شمالی تغییر محل می دهند. آب مشروب و زراعتی از رودخانه ٔدشمن زیاری و چشمه سارهای متعدد تأمین می گردد. محصولات عمده عبارتند از: غلات، برنج، حبوب و لبنیات. این دهستان از 45 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل یافته و نفوس آن در حدود 11200 تن می باشد و قرای مهم آن عبارتند ازکلاه سیاه، درک ده گپ، سرنجلک، بابا صالحی، هرایجان بالا و پائین و قلعه آقاخان. قریه علی آباد مرکز دهستان محسوب میگردد. ( از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7 ).
دشمن زیاری. [ دُ م َ ] ( اِخ ) دهی از دهستان بیضا از بخش اردکان شهرستان شیراز. سکنه آن 413 تن. آب آن از چشمه. محصول آنجا غلات، حبوب،میوه جات و چغندر. ( از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 7 ).
دشمن زیاری. [ دُ م َ ] ( اِخ ) نام یکی از دهستانهای بخش کهکیلویه شهرستان بهبهان است. این دهستان بین دهستان بویراحمد سرحدی و بویراحمد سردسیر و دهستان طیبی سرحدی واقع شده است. اراضی آن کوهستانی و هوای آن سردسیر مالاریائی است. از38 آبادی بزرگ و کوچک تشکیل شده، جمعیت آن در حدود 5000 تن است. قرای مهم آن عبارتند از: ده چل دم عباسی و زیرنا. و مرکز دهستان قلعه کلات است. آب آن از رودخانه و چشمه تأمین میگردد. محصول عمده آن غلات، برنج، پشم و لبنیات است. ساکنان آن از تیره های مختلف دشمن زیاری می باشند. ( از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 6 ).
سومین طایفه از طوایف ممسنی فارس است.
دشمن زیاری (بیضا). دشمن زیاری روستایی در دهستان بانش واقع در بخش بیضای شهرستان بیضا در استان فارس است. این روستا در سرشماری ۱۳۸۵ دارای ۱۵۳۰ نفر جمعیت ( ۳۴۵ خانوار ) بوده است.
دُشمن زیاری
طایفۀ لر، از گروه چهاربنیچه، از ایلات جاکی کهگیلویه، مرکب از دو گروه الیاسی و گشتاسبی. متشکل از تیر ه های باوردیناری، بویری، سلطانعلی، سودیناری، شیرمحمدی، قلندری، میراحمدی، خواجه، رئیس، شیخ عالی، مشتمل بر ۱۸۳۵ خانوار چادرنشین و چند هزار روستایی یک جانشین در ناحیه دشمن زیاری از نواحی بلاد شاپور در شمال شرق بهبهان. ییلاق این مردم در جوکار، دالون، کوه نور، گل اسبید، مور زرد و قشلاق شان در کلات، راک، قلعه گل، قلعه دختر، شیخان، تلخه زار، لیکک، کوشک، رودشور و بعضی نواحی دیگر است. ریاست این مردم همواره در اختیار خوانین الیاسی و گشتاسبی بوده است. گروهی از دشمن زیاری ها ظاهراً در عصر قاجار، یا پیش از آن به طوایف ممسنی پیوسته اند. تیره های معروف آن عبارت اند از سهم الدینی، توکلی، تری تاجی، بهاء الدینی، رودبالی، حسنی، اردشیری، خواجه، محمیدی (محمودی). غالب این مردم در مناطقی نظیر هرایجان، توکل آباد، تری تاج، جلیل آباد، رودبال، دره گرگ، گلگون، قندیل و جز آن ها اسکان یافته اند. طبق آخرین سرشماری ها، تعداد چادرنشینان این طایفه بالغ بر ۵۹ خانوار است. دشمن زیاری های ممسنی در ۱۲۵۷ق در جریان حملۀ فرهادمیرزا معتمدالدوله، حاکم فارس، به طوایف ممسنی آسیب های فراوان دیدند.
💡 تل بهمن مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان بیضا، بخش بیضاء، روستای دشمن زیاری واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۱۷۵ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
💡 بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش دشمن زیاری شهرستان ممسنی در سال ۱۳۹۵ برابر با ۹٬۳۲۶ نفر بودهاست.
💡 رود مارون با جریان آب حدود ۷۰ مترمکعب بر ثانیه در ارتفاع بالای ۸۰۰ متر، از کوههای شهرستان کهگیلویه در ارتفاع ۳۰۰۰ متری سرچشمه و بعد از گذر از منطقه دشمن زیاری و پیوستن چند رودخانه کوچکتر از جمله *موگرمون* به این رودخانه از کنار شهر *لنده*(طیبی) عبور میکند
💡 دهستان مشایخ نام دهستانی در بخش دشمن زیاری شهرستان ممسنی، استان فارس در ایران است. براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، جمعیت آن ۵۲۴ نفر (۱۶۹خانوار) بودهاست.
💡 اسلامآباد روستایی در دهستان دشمنزیاری بخش دشمن زیاری شهرستان ممسنی استان فارس ایران است.
💡 یکی از طوایف ایل دشمن زیاری بهنام طایفه قلی نیز از کلاهسیاه واقع دردشمن زیاری از ممسنی در استان فارس به یکی از بخشهای دشتستان در استان بوشهر بهنام دهکهنه که امروزه شبانکاره نام دارد کوچ نمودند.
