محاسبه نفس

[ویکی فقه] محاسبه نفس (اخلاق). یکی از مهم ترین آموزه های اخلاقی دین اسلام و از جمله اصول اخلاقی و عرفانی که عالمان اخلاق و عارفان به آن توجه ویژه داشته اند، اصل «محاسبه» است.
محاسبه؛ ضدّ فراموشی و غفلت است، و آن این است که انسان در هر شبانه روز وقتی را معیّن نماید که در آن وقت به حساب نفس خود برسد، و طاعات و نافرمانی خود را بررسی نماید. پس اگر نفسش را مقصر یافت آن را مورد سرزنش قرار دهد و گرنه پروردگارش را شکر و سپاس گوید.
محاسبه نفس در روایات
در احادیث نیز به محاسبه نفس اهمیت زیادی داده شده است و پیشوایان دین فراوان پیروان خویش را به آن سفارش نمود اند. در این فرصت به تعدادی از روایات اشاره می شود.
← روایاتی از پیامبر
آنچه در این روایات و روایات مشابه بدان اشاره شده با عناوینی؛ مانند «قبل ان تحاسبوا»، اشاره به آیاتی دارد که در آنها به محاسبه دقیق در روز قیامت می پردازد. که محاسبه بندگان در آن روز بسیار با دقّت انجام خواهد شد، به گونه ای که کوچک ترین اعمال و گفتار انسان حتی به اندازه حبّه و مثقال نیز مورد حساب رسی قرار خواهد گرفت. به عنوان نمونه:۱. خدای تعالی می فرماید: «وَ نَضَعُ الْمَوازینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیمَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً؛ می گذاریم ترازوهای عدل را در روز قیامت، پس هیچ نفسی ظلم کرده نمی شود به هیچ چیز.»۲. «وَ انْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ اتَیْنا بِها وَ کَفی بِنا حاسِبینَ؛ و اگر به قدر خردلی از اعمال ایشان بوده باشد، آن را به حساب خواهیم آورد.»۳. «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ• وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَهُ؛ هر کس به قدر ذرّه ای عمل خیر کند آن را خواهد دید و به قدر ذرّه ای از هر کس عمل شرّ سرزند به آن خواهد رسید.»۴. «فَوَرَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ اجْمَعینَ• عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ؛ قسم به پروردگار تو از همه ایشان سؤال خواهیم کرد از آنچه می کنند.»۵. «اقْرَأْ کِتابَکَ کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسیباً؛ (و به او می گوییم:) کتابت را بخوان، کافی است که امروز، خود حسابگر خویش باشی.»بنابر این، محاسبه ای که انسان در این دنیا به آن امر شده، و آن محاسبه سبب نجات از حساب در آخرت می باشد، این است که هر کس پیش از حضور در دفتر حساب رسی محشر، به حساب خود برسد، و نفس خود را محاسبه نماید، و اعمال و افعال و حرکات و سکنات خود را با میزان و قانون شرع بسنجد تا در روز قیامت، حساب او آسان باشد.
کیفیت محاسبه نفس
...
[ویکی فقه] محاسبه نفس (ترجمه عباس علی محمودی ). «روش پیشگیری از وقوع جرم»، ترجمه ای سلیس و روان از کتاب محاسبه النفس سید علی بن طاووس حلی (متوفای ۶۶۴ ق) به قلم عباس علی محمودی است.
کتاب؛ مشتمل بر سه بخش پیش گفتار، متن کتاب و تعلیقات مترجم است. در پیش گفتار مطالبی درباره انگیزه مؤلف از نگارش کتاب و شرح حال او ذکر شده است. ساختار متن محاسبه النفس در کتاب شناسی مربوط به آن آمده است. بخش آخر کتاب تعلیقاتی از مترجم بر موضوع محاسبه نفس که به منزله رساله ای تکمیلی بر مطالب کتاب است.

💡 ج ) محاسبه نفس: قالرسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: يا اباذر لا يكونالرجل من المتقين حتّى يحاسب نفسه اشدّ من محاسبة الشريك شريكه فيعلم من اين مطعمه و مناين مشربه و من اين ملبسه امن حلّ ذلك ام من حرام (671)

💡 857 - امام موسى كاظم عليه السلام فرمود: كسى كه در هر روز از نفس ‍ خود حسابنكشد از ما نيست (كسى كه محاسبه نفس مى كند) اگرعمل نيكى به جاى آورده است از خداوند طلب زيادتى آن را كند و اگر كردار بدى از اوسر زده است از خداوند طلب مغفرت كند و به سوى او توبه آورد.

💡 عارفى همه روز محاسبه نفس مى كرد. روزى با خود گفت: حدود شصتسال از عمرم گذشته است. اگر روزى يك گناه از من سر زده باشد، بيش از بيست هزارمى شود. پس واى بر من، آيا پروردگارم را با اين همه گناه ملاقات خواهم كرد؟ اين سخنبگفت و از خوف خدا بيهوش شد و در همان حال از دنيا رفت.

💡 ج ) اخلاق اسلامى: (امالى ) شيخ، پيرامون اخلاق اسلامى وفضائل انسان است. صحيفه هاى زرين كه در آنها دعوت به تقوا، صحبت از يقين، بياناخلاص و محاسبه نفس شده است و محبت الهى و مبارزه با هوا و هوسها مطرح مى شود.

💡 اى عيسى ! پيوسته در محاسبه نفس خود باش چون بازگشت تو بسوى من است تا بيايىاز من مثل ثواب عمل كنندگان را، زيرا كه من اجر ايشان را مضاعف مى دهم و من بهترين مزددهندگانم.

💡 فرمود: از شيعيان و دوستان ما نيست كسى كه هر روز محاسبه نفس و بررسىاعمال خود را نداشته باشد كه چنانچه اعمال و نيّاتش خوب بوده سعى كند بر آنهابيفزايد، و اگر زشت و ناپسند بوده است از خداوند طلب مغفرت و آمرزش كند و جبراننمايد.