حارث بن سریج

حارثِ بْنِ سُرَیْج ( ـ ۱۲۸ق)
از اعراب بنی تمیم. در ۱۱۶ق برضد فرمانروای اموی در خراسان قیام کرد و فاریاب و بلخ و مروالرّود را متصرف شد. او خواهان عمل به کتاب خدا و اجرای سنت پیامبر در حکومت بر مردم بود و بر اجرای اصلاحات مالیاتی و رفع فشارهای مالی بر موالی و نومسلمانان و محرومان تأکید می کرد. جهم بن صفوان، از علمای مُرجئی مذهب و قَدَری، به حمایت از او پرداخت. بنی تمیم و اَزد و بسیاری از مردم شهرهای ماوراءُالنَّهر و خراسان بدو پیوستند و بارها سپاهیان حکام اموی را شکست دادند. عاقبت نصر بن سَیّار، آخرین والی اموی خراسان، با او مصالحه کرد اما حارث مصالحه نکرد و با علی بن جدیع کرمانی برضد نصر متحد شد. ولی زود بین آن دو اختلاف افتاد و حارث بن سریج به دست کرمانی به قتل رسید.

[ویکی فقه] حارث بن سُرَیج بن یزید، رهبر قیام مُرجِئه در خراسان بر ضد حکومت امویان بود.
نسبش به مُجاشِع بن دارم، از تیره های قبیله تمیم، می رسد. ازاین رو، با نسب مُجاشِعی از وی یاد شده است. از تاریخ تولد و شرح حال او در سده نخست اطلاعی در دست نیست. ظاهرآ در دهه نخست سده دوم در خراسان بوده است، زیرا همراه اشرس بن عبداللّه سُلَمی در سال ۱۱۰ در بیکند، با مردم سغد و بخارا و ترکانی که از اسلام برگشته بودند، جنگیده است.
← اخبار راجع به حارث
در دوران خلافت امویان تحریفات و دگرگونی های بسیاری در قوانین اسلامی به وجود آمد. از جمله گرفتن جزیه که مالیات ماخوذ از غیر مسلمانانی بود که در سایه حکومت اسلامی می زیستند. امویان این قانون را دگرگون کرده آن را بر نو مسلمانان که موالی می خواندند، از دوره حجاج واجب شمردند. زیرا اسلام آوردن مردمان مناطق مفتوحه، دست عمال اموی را برای گرفتن جزیه می بست و آنان برای برآوردن هزینه های گزاف زندگانی های اشرافی خویش، با مشکل مواجه می شدند. پس خلفای اموی اعلام کردند که صرف ایمان آوردن و شهادتین برای مؤمن شدن یک فرد، کافی نیست. بلکه مسلمان کسی است که بتواند آیات قرآن را بخواند، ختنه کرده و....از این رو تازه مسلمانان نیز مشمول پرداخت جزیه شدند. در مقابله با این بی عدالتی مرجئه ایمان با شهادتین را کافی دانسته و شرایطی را که حجاج در تعریف ایمان اعلام کرده بود، فاقد اعتبار شمردند. در روزگار هشام بن عبدالملک نیز انقلابیون با بهره گیری از اندیشه های مرجئه به مقابله با بدعت های ظالمانه امویان پرداختند و اندیشه های عدالت خواهانه و ضد اموی را در این مناطق برانگیختند. از آن جمله قیام حارث بن سریج و پیروان وی بود که بر ضد حاکمیت امویان با غیر مسلمانان هم پیمان شدند. بدان امید که دولتی بر پایه ی احکام قرآن و سنت و عدالت پدید آورند.
ماهیّت قیام حارث
شورش حارث بن سریج، سرور قوم ازد و رهبر مرجئه ی خراسان یکی از طولانی ترین جنبش های ضد اموی در خراسان بود که از سال ۱۱۶ تا سال ۱۲۷ هجری با انگیزه حمایت از «دین» و برپایی «عدالت» ادامه یافت و زمینه ساز شورش عباسیان و پیروزی آنان شد.هشام در سال ۱۰۹ هجری، اشرس بن عبدالله سلمی را به حکومت خراسان برگزید. اشرس در سال ۱۱۰ ابو الصیداء صالح بن طریف، از موالی بنی ضبه، و ربیع بن عمران التمیمی را به سمرقند و دیگر بلاد ماوراءالنهر فرستاد تا مردم را به اسلام فراخوانند. بدان شرط که چون اسلام آورند، جزیه از آنان بردارند. امّا، اشرس در نامه ای به حسن بن العمرطة الکندی، عامل خراج و فرمانده سپاه سمرقند، از کاهش خراج شکایت کرد و همان سیاست حجاج را درباره تازه مسمانان (جزیه ستاندن از تازه مسمانان) اجرا و ابن العمرطه را از سمت خراج معزول نمود و ابن هانی را به جای او گماشت. ابو الصیداء او را از گرفتن جزیه از تازه مسلمانان منع کرد. ولی اشرس به همه ی عمال خود فرمان داد که جزیه را از همه کسانی که از قبل جزیه می داده اند، بستانند هر چند مسلمان شده باشد. هفت هزار تن از تازه مسلمانان در چند فرسنگی سمرقند به اعتراض برخاستند و ابو الصیداء، ربیع بن عمران، هیثم الشیبانی، ابو فاطمة الازدی، عامر بن قشیر یا بشیر الخجندی، بیان العنبری و اسماعیل بن عقبه به یاریشان پیوستند. این قبیل رفتارهای ظالمانه منشا قیام های بسیاری در شرق خلافت اسلامی شد.در این زمان خراسان به سبب دوری از مرکز خلافت، وجود نفاق های قبیله ای میان مهاجران عرب در این منطقه، استقلال نسبی آن از حیث سیاسی و اقتصادی، و ظلم و بیداد امویان در این ناحیه، به مرکزی برای شکل گیری انقلاب ها تبدیل شده بود.
آغاز قیام حارث
...

💡 یزید بن ولید یا یزید سوم (به عربی: یزید الثالث بن الولید بن عبدالملک بن مروان) دوازدهمین خلیفه اموی بود؛ فرمانروایی او تنها شش ماه نخست سال (۱۲۶ ه.ق) ۷۴۴ میلادی بود. یزید بن ولید علیه ولید بن یزید گواهی داد و او را به تباه کردن احکام اسلام متهم کرد، تا این که ولید از خلافت برکنار شد و او به جای وی به خلافت نشست. یزید سوم، منصور بن جمهور را به فرمانداری عراق فرستاد. او سهم افرادی را از بیت المال کاهش داد، و دستور به جزیه گرفتن از غیرمسلمانان به قدری داد که برایشان سنگین نباشد. او حارث بن سریج را از شهرهای ترک بازگرداند. بعد از گذشت شش ماه، یزید در سال ۱۲۶ هجری درگذشت. در روایتی که طبری نقل کرده آمده که قدریه پافشاری می‌کردند که یزید سوم، جانشینی تعیین نموده و کار مسلمانان را مهمل نگذارد؛ او برای ابراهیم برادرش و نیز عبد العزیز بن حجاج بن عبدالملک بیعت گرفت.

💡 دربارهٔ پشتیبانی و هم‌پیمانی ابن ساعیجی با رهبر نظامی عرب حارث بن سریج هنگام خیزش وی در خراسان نام برده می‌شود، اما این دو به زودی با هم درگیر شدند و حارث با پیروان خود به تخارستان وارد شد.