دیار ربیعه

( دیار ربیعة ) دیار ربیعة. [ رِ رَ ع َ ] ( اِخ ) شرقی ترین و بزرگتری ولایت الجزیره که درسراسر طول دجله امتداد دارد و شامل نواحی زیر است: دشت خاپور و خرماس و ثرثار در ناحیه راست دجله و مجرای سفلای خابور صغیر و مجرای اعلا و سفلای زاب در سمت چپ دجله شهرهای عمده اش: موصل، جزیره ابن عمر، نصیبین، ماردین و رأس العین است و وجه این تسمیه بمناسبت قبیله ربیعه است. این دیار در ( 1047 هَ.ق. / 1637 م. ) بتصرف عثمانیها درآمد و با وجود حملات مکرر ایرانیان تا 1918 م. در تصرف آنان ماند. رجوع به ربیعة و دائرة المعارف اسلامی و دائرة المعارف فارسی و معجم البلدان و ترجمه سرزمینهای خلافت شرقی صص 94 - 93 شود.

دیار رَبیعه
شرقی ترین و بزرگ ترین ولایت جزیرۀ قدیم (الجزیره)، بر دو کرانۀ رود دجله، بین تَلّ فافان و تکریت و شامل زاب بزرگ و زاب کوچک. شهرهای عمده اش موصل، بَلَد، جزیرۀ ابن عُمَر، سنجار، نصیبین، ماردین و رأس العین بود. تاریخ آن غالباً با تاریخ موصل آمیخته است. دیار ربیعه در عصر امویان و دورۀ عباسیان شاهد شورش های مکرر خوارج بود. پس از آن هم اوضاع این ناحیه به سبب رقابت حاکمان منصوب خلافت در جزیره و سوریه، پیچیده تر شد. خاندان های تَغلِبی و حمدانی از آن دیار برخاستند. در میانه های قرن ۵ق، رخنۀ ترکان بدان جا آغاز شد. ملک شاه سلجوقی دیار ربیعه را به آسانی ضمیمۀ قلمرو خود کرد. تاریخ دیار ربیعه و موصل پس از مرگ او یکسان است. در ۵۲۱ق/۱۱۲۷م زنگی اعلام استقلال و سلسلۀ اتابکان موصل را تأسیس کرد. بدرالدین لؤلؤ، وزیر پیشین اتابکان، آنان را برانداخت. ایلخانان ایرانی، آل جلایر، قراقویونلو، آق قویونلو و سرانجام صفویه بر آن جا حاکم بودند. در ۱۰۴۷ق/۱۶۳۷م به تصرف ترکان عثمانی درآمد. ایرانیان به رغم حمله های پی درپی به دیار ربیعه، ناکام ماندند. در ۱۹۱۸ با مرزبندی بین عراق و ترکیه، برخلاف دیار بکر، به سبب عدم سکونت جمعیت بزرگ ترک، قسمت های جنوبی دیار ربیعه به عراق و شمال آن به جمهوری ترکیه تعلق گرفت. نام آن مأخوذ از قبیلۀ ربیعه است، که در آن ناحیه سکونت داشتند.

💡 طغرل پس از خروج از عراق عرب در سال ۴۵۲ ه‍.ق، به سوی آذربایجان لشکرکشی نمود و در تبریز اقامت گزید و قتلمش از سوی او عازم موصل و دیار ربیعه شد. در همین سال نیز محمود بن اخرم خفاجی به دستور طغرل، امارت بنی خفاجه، کوفه و میرابی مجدد فرات را عهده‌دار شد.

💡 نزهةالقلوب، ص ۱۰۵ در بارهٔ شنگال می‌نویسد: شنگال از دیار ربیعه است و از اقلیم چهارم. دور بارویش سه هزار و دویست گام است از سنگ و گچ کرده‌اند و بر روی کوهی نهاده‌است بر جانب قبله و چنان افتاده‌است که بام‌های هر رسته خانه‌ها زمین کوی یک رستهٔ دیگر است. باغستان فراوان دارد و سماق و زیتون و انجیر و میوه‌های فراوان دارد و حقوق دیوانیش صد و چهل و هفت هزار و پانصد دینار است.

💡 «عمرو بن کلثوم» در دیار ربیعه در فلات نجد زاده شد.