تاریخ مکه

[ویکی نور] «تاریخ مکه» اثر معروف احمد سباعی است، اثری است عمومی که شامل همه ابعاد تاریخی، سیاسی، تمدنی، اجتماعی و فرهنگی می شود. هدف سباعی از تألیف این اثر نگارش کتاب برای تمامی کسانی بوده است که علاقمند بوده اند یک نگاه جامع و فراگیر به طور همزمان نسبت به این شهر داشته باشند. روشن است که در چنین اثری، جای بحث های تخصصی نیست، اما تمام تلاش مؤلف آن بوده است تا تصویری هرچه دقیق تر نسبت به تاریخ این شهر به دست بدهد.
محدوده کتاب، از تاریخ مکه از دورترین ادوار تاریخی تا پایان حکومت اشراف و ورود وهابیان به مکه در آغاز دهه پنجم قرن چهاردهم هجری است. طبعا طی فصول پایانی کتاب، شرحی از درگیرهای یک صد و پنجاه ساله اهالی وهابی نجد را با دولت شرفا به دست داده است.
شاید مهم ترین ویژگی کتاب جز جامع بودن نگاه وی، آن است که نویسنده وهابی نیست و به همین دلیل به هیچ روی، نگاه متعصبانه ای ندارد. این رویّه وی گاه تا آنجا پیش می رود که انسان چنان می اندیشد که وی به نوعی به عقاید شرفا نزدیک بوده است. بارها در این کتاب اخباری مربوط به برخوردهای تند با شیعه نقل شده و آن رفتارها مورد انتقاد وی واقع شده است. این موارد را از عناوین و سرفصل های کتاب می توان به دست آورد.
ویژگی دیگر، نگاه نافذ اجتماعی - انتقادی اوست. وی مکی است و به تاریخ این شهر دلبستگی دارد و تلاش می کند علل عقب ماندگی این مردم را که عمدتا در بذل و بخشش های معنا دار دولت ها می بیند، تحلیل کند. در بخش های دیگر هم نگاه تحلیلی وی راهنمای کسانی است که علاقه مند هستند آثار تاریخی آنان، چیزی بیش از نگارش معمولی رخدادها باشد.
روزگاری که احمد سباعی این اثر را می نوشت، به رغم فراوانی آثار، بسیاری از تواریخ مکه مخطوط بود و وی آن آثار را جز اندکی در اختیار نداشت. به همین دلیل، جز آن که از برخی از مخطوطات استفاده کرده، کتاب به لحاظ عدم استفاده از منابع معتبری که طی این سالها چاپ شده است، رنج می برد.
[ویکی فقه] تاریخ مکه (ابهام زدایی). تاریخ مکه ممکن است عنوان برای کتاب های ذیل بوده و یا در معانی ذیل به کار رفته باشد: • تاریخ مکه (محمد بن علی طبری)، کتابی در تاریخ مکه، نوشته محمد بن علی طبری (م. ۱۱۷۳ق.)• تاریخ مکه (احمد سباعی)، اثر معروف احمد سباعی، اثری عمومی شامل همه ابعاد تاریخی، سیاسی، تمدنی، اجتماعی و فرهنگی
...
[ویکی حج] تاریخ مکه (ابهام زدایی). تاریخ مکه ممکن است عنوان برای کتاب های ذیل بوده و یا در معانی ذیل به کار رفته باشد:
[ویکی فقه] تاریخ مکه (احمد سباعی). «تاریخ مکه» اثر معروف احمد سباعی است، اثری است عمومی که شامل همه ابعاد تاریخی، سیاسی، تمدنی، اجتماعی و فرهنگی می شود.
هدف سباعی از تالیف این اثر نگارش کتاب برای تمامی کسانی بوده است که علاقمند بوده اند یک نگاه جامع و فراگیر به طور همزمان نسبت به این شهر داشته باشند. روشن است که در چنین اثری، جای بحث های تخصصی نیست، اما تمام تلاش مؤلف آن بوده است تا تصویری هرچه دقیق تر نسبت به تاریخ این شهر به دست بدهد.
ساختار کتاب
محدوده کتاب، از تاریخ مکه از دورترین ادوار تاریخی تا پایان حکومت اشراف و ورود وهابیان به مکه در آغاز دهه پنجم قرن چهاردهم هجری است. طبعا طی فصول پایانی کتاب، شرحی از درگیرهای یک صد و پنجاه ساله اهالی وهابی نجد را با دولت شرفا به دست داده است.
گزارش محتوا
شاید مهم ترین ویژگی کتاب جز جامع بودن نگاه وی، آن است که نویسنده وهابی نیست و به همین دلیل به هیچ روی، نگاه متعصبانه ای ندارد. این رویه وی گاه تا آنجا پیش می رود که انسان چنان می اندیشد که وی به نوعی به عقاید شرفا نزدیک بوده است. بارها در این کتاب اخباری مربوط به برخوردهای تند با شیعه نقل شده و آن رفتارها مورد انتقاد وی واقع شده است. این موارد را از عناوین و سرفصل های کتاب می توان به دست آورد.ویژگی دیگر، نگاه نافذ اجتماعی- انتقادی اوست. وی مکی است و به تاریخ این شهر دلبستگی دارد و تلاش می کند علل عقب ماندگی این مردم را که عمدتا در بذل و بخشش های معنا دار دولت ها می بیند، تحلیل کند. در بخش های دیگر هم نگاه تحلیلی وی راهنمای کسانی است که علاقه مند هستند آثار تاریخی آنان، چیزی بیش از نگارش معمولی رخدادها باشد.روزگاری که احمد سباعی این اثر را می نوشت، به رغم فراوانی آثار، بسیاری از تواریخ مکه مخطوط بود و وی آن آثار را جز اندکی در اختیار نداشت. به همین دلیل، جز آن که از برخی از مخطوطات استفاده کرده، کتاب به لحاظ عدم استفاده از منابع معتبری که طی این سالها چاپ شده است، رنج می برد.شاید بتوان گفت، اساس این کتاب بر کتاب خلاصة الکلام فی بیان امراء البلد الحرام احمد بن زینی دحلان است که به عنوان یک متن چاپی در اختیار مؤلف بوده و بسیاری از آثار دیگر تاریخ مکه آن زمان مخطوط بوده است. اما حسن کار دحلان و نظم و انسجام آن کتاب، اثر یاد شده را به عنوان یکی از بهترین و منظم ترین آثار مربوط به تاریخ مکه درآورده و مؤلف هم به همین دلیل، آن را پایه کار خود قرار داده است. کتاب خلاصة الکلام که به شدت ضد وهابی است و حتی در بخش هایی از آن به شبهات وهابیان پاسخ داده شده و جنایات آنان به خصوص در حمله به طائف شرح داده شده، تاکنون اجازه نشر نیافته و در نقطه ای دیگر از جهان اسلام هم هنوز تصحیح انتقادی نشده است. برخی از آثار خطی دیگری که مورد استفاده وی قرار گرفته است، عبارت است از اتحاف الوری، اتحاف فضلاء الزمن، منائح الکرم.
وضعیت کتاب
...
[ویکی حج] تاریخ مکه (احمد سباعی). تاریخ مکه، از منابع تاریخ تحلیلی مکه، نوشته احمد سباعی (1323-1404ق.) است.
این کتاب از نخستین آثار تاریخ تحلیلی است که تاریخ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و عمرانی مکه را از روزگار حضرت اسماعیل(ع) تا دوره معاصر در بر دارد. نویسنده کوشیده است با تاکید بر رخدادهای سیاسی، تحلیل و تصویری فراگیر از تاریخ مکه به دست دهد. سباعی در این کتاب تاریخ مکه را در ده دوره از زمان حضرت اسماعیل(ع) تا زمان معاصر را جمع بندی کرده و هر دوره را به صورت تحلیلی بررسی کرده، او در برخی از موضوعات دیده های خود را هم بیان کرده است.
تاریخ مکه بارها در مکه چاپ شده است و ترجمه فارسی آن به قلم و مقدمه رسول جعفریان، در قم به چاپ رسیده است.
[ویکی فقه] تاریخ مکه (محمد بن علی طبری). کتابی در تاریخ مکه، نوشته محمد بن علی طبری (م. ۱۱۷۳ق.)
این کتاب که نام اصلی آن اتحاف فضلاء الزمن بتاریخ ولایة بنی الحسن است، تاریخ رویدادهای سیاسی مکه را از سده هفتم ق. تا نیمه سده دوازدهم ق. در بر گرفته و زندگی نامه برخی از اهل دانش و فرهنگ نیز به مناسبت یادکرد از تاریخ وفاتشان نگارش یافته است.زندگی شرفای مکه و شرح جنگ های آنان برای دستیابی به قدرت و رخدادهای دوران حکمرانی هر یک از آنان، درون مایه این اثر را تشکیل می دهد. طبری در آغاز کتاب، خلاصه ای از تاریخ حکومت امیران مکه را از روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم تا دوران قتادة بن ادریس و رویدادهای زمانه هر یک از شرفا را به تفصیل آورده است. کتاب حاوی زندگی نامه بسیاری از دانشوران، صوفیان و شاعران ساکن و مجاور مکه و مدینه نیز هست که به مناسبت بیان سال وفاتشان در کتاب راه یافته است. طبری در کتاب خود از بسیاری شعرهای کوتاه و بلند شاعران مکی و غیر مکی بهره برده است. گزارش های تاریخی کتاب تا پیش از دوران زندگی نویسنده که در نسخه چاپی در دسترس ما جای دارد، تازگی ندارد و گزیده ای از چند منبع اصلی است که نویسنده در بیشتر موراد مطالب آن ها را بی هیچ تغییری نقل کرده است. از منابع اصلی او برای بخش اول کتاب که زندگی شرفا تا دوران قتاده را در بردارد، کتاب الجامع اللطیف است. در بخش های پسین تا روزگار خود وی نیز دو کتاب الاعلام باعلام بیت الله الحرام و منائح الکرم منابع اصلی کتاب هستند.
ساختار کتاب
بخش نخست کتاب با عنوان تاریخ مکه به چاپ رسیده است. آن چه در این مقاله می آید، بررسی همین بخش است که رویدادهای تاریخ مکه را از آغاز حکمرانی شریف قتادة بن ادریس تا سال ۹۹۹ق. در دوره حکمرانی شریف ابونمی در بر گرفته است. اصل کتاب سه بخش است. بخش سوم شامل تاریخ مکه در دوران زندگی نویسنده و حاصل دیده ها و شنیده های خود او است و رخدادهای تاریخی را از سال ۱۱۲۴ق. تا ۱۱۴۰ق. گزارش کرده است. این اثر در کنار کتاب منائح الکرم که رویدادهای تاریخی را تا سال ۱۱۲۴ق. شامل می شود، از منابع اصلی تاریخ مکه در سده دوازدهم ق. به شمار می رود. بخش سوم افزون بر شرح تحولات و رخدادهای سیاسی در مکه، آگاهی هایی دقیق در باره بازسازی بناهای مکه به دست داده و مورد استفاده نویسندگان پسین قرار گرفته است.
نویسنده کتاب
نویسنده کتاب، محمد بن علی بن فضل طبری، ملقب به جمال الاخیر، به سال ۱۱۱۰ق. در مکه زاده شد. یادگیری دانش های اسلامی را نزد پدرش که از دانشمندان مکه و امام نماز مقام ابراهیم بود، آغاز کرد و نزد دیگر دانشوران مکه مانند عبدالقادر صدیقی (م. ۱۱۳۸ق.)، اسلم بن عبدالحرمین میرک حسینی (م. ۱۱۳۴ق.) و ادریس بن احمد الشماع (م. ۱۱۲۶ق.) ادامه داد. طبری مذهب شافعی داشت و امامت مقام ابراهیم را عهده دار بود و چند اثر در تاریخ و عقاید و زبان عرب به یادگار نهاد. او به سال ۱۱۷۳ق. در مکه وفات یافت.
نسخه شناسی
...
[ویکی حج] تاریخ مکه (محمد بن علی طبری). تاریخ مکه، کتابی در تاریخ مکه، نوشته محمد بن علی طبری (م. 1173ق.) است.
این کتاب حاوی تاریخ رویدادهای سیاسی مکه از سده هفتم ق. تا نیمه سده دوازدهم ق. و همچنین حاوی زندگی نامه بسیاری از دانشوران، صوفیان و شاعران ساکن و مجاور مکه و مدینه، به مناسبت بیان سال وفاتشان می باشد.
گزارش های کتاب را به دو بخش می توان تقسیم کرد؛ گزارشات دوره پیش از زندگی نویسنده که گزیده ای از چند منبع اصلی است و تازگی ندارد؛ گزارشات دوره تاریخ مکه در دوران زندگی نویسنده و حاصل دیده ها و شنیده های نویسنده است که بیشتر قابل استفاده می باشد.

💡 مطالعه در تاریخ مکه، این نکته را واضح خواهد ساخت که نزاعی طولانی بین قبایل عرب بر سر قدرت صورت گرفته‌است.