عزاداری برای اهلبیت بهعنوان سنتی دیرینه و ریشهدار، جایگاهی ویژه در فرهنگ مذهبی مسلمانان، بهویژه شیعیان دارد. این آیینها، که در بستری از عشق و ارادت به خاندان عصمت و طهارت شکل گرفتهاند، تنها نمود سوگواری صرف نبوده، بلکه جلوهای از پاسداشت ارزشها، تبیین معارف اسلامی و زندهنگاهداشتن یاد و مرام آن بزرگواران هستند. ریشههای این سنت را میتوان در تأکید قرآن کریم بر بزرگداشت شعائر الهی و نیز در سیرهی عملی پیامبر اکرم (ص) و ائمهی اطهار (علیهمالسلام) جستوجو کرد که خود بر مصائب خاندان خویش میگریستند و پیروان را به مرثیهسرایی و برپایی مجالس عزا ترغیب میفرمودند.
این مراسم با شیوههای متنوع و گستردهای در سراسر جهان اسلام برگزار میگردد که هر یک بر بعدی از ابعاد این فرهنگ تأکید دارند. از برپایی جلسات روضهخوانی و سخنرانیهای مذهبی که به تبیین فضائل، ایثارگریها و مصائب اهلبیت (علیهمالسلام) میپردازند، تا مرثیهخوانی، نوحهسرایی و اشکریزش عاشقانه. همچنین، آیینهای حماسیتر مانند سینهزنی و زنجیرزنی، بیانگر همدردی عمیق با شهادتطلبی حسینی است. علاوه بر این، سیاهپوش کردن اماکن مذهبی، منازل و خیابانها و نیز حرکت هیئتها و دستهجات سینهزن و زنجیرزن در معابر عمومی، فضایی عمومی و همگانی از سوگ و همبستگی ایجاد میکند.
از دیدگاه علمای اسلام، این عزاداریها علاوه بر جنبهی عاطفی و معنوی، کارکردهای مهم تربیتی، اجتماعی و سیاسی نیز دارند. آنها عامل تحکیم هویت دینی، ترویج فضایل اخلاقی، تمرین صبر و مقاومت در برابر ظلم و زمینهساز احیای امر اهلبیت (علیهمالسلام) بهشمار میآیند. بنابراین، عزاداری صرفاً یک کنش فردی نیست، بلکه پدیدهای جمعی و تأثیرگذار است که پیوند مستحکمی میان باورهای قلبی و رفتارهای اجتماعی برقرار میسازد و جامعهی مذهبی را در مسیر پیروی از سیرهی آن الگوهای الهی رهنمون میسازد.