سعد بن مسعود ثَقَفی از شخصیتهای برجسته صدر اسلام و از یاران وفادار امیرمؤمنان علی(ع) بود که در منابع تاریخی، از او بهعنوان یکی از اصحاب پیامبر اکرم(ص) نیز یاد شده است. وی عموی مختار بن ابیعُبَید ثقفی به شمار میرود و در برخی از منابع رجالی، نام او بهصورت سعید نیز ثبت شده است. شیخ طوسی در کتاب رجال، سعد بن مسعود را در شمار راویان حدیث از امام علی(ع) قرار داده و بدینسان، جایگاه او را در میان یاران نزدیک آن حضرت تثبیت کرده است. از نسل او، ابراهیم بن محمد بن سعید ثقفی کوفی، محدّث و مورخ نامدار شیعه و صاحب کتاب ارزشمند الغارات، برخاسته است که ابتدا گرایش زیدی داشت و سپس به مذهب امامیه گروید.
پس از ورود امیرمؤمنان علی(ع) به کوفه و استقرار مرکز خلافت در این شهر، سعد بن مسعود بهسبب شایستگی و اعتماد امام، به حکومت منطقه زَوابی منصوب شد. اندکی بعد، در سال ۳۶ هجری قمری و همزمان با تحولات مهم سیاسی و نظامی، امام علی(ع) ولایت مدائن را به او سپرد. سعد در این منصب نقش مؤثری در اداره امور و حفظ ثبات منطقه ایفا کرد و تا پایان دوران خلافت امام علی(ع) و نیز در زمان خلافت امام حسن مجتبی(ع)، همچنان عهدهدار این مسئولیت باقی ماند.
در جریان جنگ صفین و رویدادهای پس از آن، سعد بن مسعود همواره در شمار یاران وفادار اهلبیت(ع) قرار داشت. پس از ترور نافرجام امام حسن مجتبی(ع) در ساباط مدائن، وی مسئولیت حفاظت از جان آن حضرت را برعهده گرفت و با نهایت دلسوزی و اخلاص، تا زمان بهبودی کامل امام(ع)، میزبان ایشان بود. این رفتار، بیانگر جایگاه ویژه سعد بن مسعود در میان یاران اهلبیت(ع) و میزان اعتماد امامان شیعه به اوست؛ شخصیتی که هم در عرصه سیاسی و اداری و هم در میدان وفاداری و حمایت از امام زمان خویش، نقشی درخور توجه ایفا کرد.