دشت قبچاق

دشت قبچاق. [ دَ ت ِ ق ِ ] ( اِخ ) نام دشتی و صحرایی از ترکستان. ناحیه ای است وسیع که بیشتر براری و مروج باشد و میان آن و میان آذربایجان باب الحدید است.

دشت قبچاق یا دشت کومانی دشت و ناحیه ای است در شمال دریای خزر که طایفهٔ منسوب بدان را قبچاق ها گویند و حدود ۲۴۰ سال در این دشت زندگی کردند. دشت قبچاق مدت زیادی محل استقرار تُرکان خزر بوده است. این مکان همچنین محل سکونت سلجوقیان پیش از در دست گرفتن قدرت توسط آنان و فرمانروایی بر کشور ایران بود، که در این مکان به گله داری و کوچرویی مشغول بودند. پس از روی کار آمدن چنگیزخان مغول و تسلط مغولان بر این سرزمین، در هنگام تقسیم ممالک اشغال شده توسط خان مغول، چنگیزخان، دشت قبچاق به پسر ارشدش جوچی خان بخشید و جوچی خان و پسرش باتوخان و فرزندان او در آن ناحیه به سر برده و به فرمانروایی پرداختند.
بنابر گفتهٔ تاریخ نویسان، تا سال ۹۲۹ ه‍. ق فرزندان جوچی در دشت مزبور حکمرانی کرده و دشت قبچاق را به دو قسمت تقسیم کردند که دشت قبچاق شرقی یعنی ناحیهٔ بین درهٔ سفلای سیردریا و کوه های اولوق داغ ( کوه بزرگ ) و کوچک داغ ( کوه کوچک ) که محدود بود از مغرب به مساکن قبایل گوگ ( کبود ) اردو، مطیع باتو از شمال به مساکن ازبکان مطیع شیبان از مشرق به خانات اولوس جغتای، از جنوب به ریگزار قزل قوم و کوه های الکساروسکی. و دشت قبچاق غربی، یعنی ناحیه ای که رودهای دن و رود ولگا آن را مشروب می سازد و محدود بود از مشرق به کوه های اورال از مغرب به رود دنیپر از شمال به دریای خزر و از جنوب به دریای سیاه. قومی از قبچاقی ها ترکان قنقلی بودند و ترکان خاتون ( مادر محمد خوارزمشاه ) از ترکان قنقلی بوده است.

💡 در سال ۱۵۰۰، شیبک خان رسماً تمام اراضی قزاق در دشت قبچاق را به خانات قزاق واگذار کرد. اندکی پس از آن در سال ۱۵۰۶، شیبانی بخارا را تصرف کرد و خانات ازبک به خانات بخارا تبدیل شد.

💡 اخی جوق از سرداران مغول در قرن هشتم هجری بود که به نیابت از جانی بیک و پسرش بردی بیک، پادشاهان مغول دشت قبچاق، مدتی حکومت آذربایجان را داشت.

💡 تیمور دشت قبچاق و مغولستان را فتح کرد و در سال ۷۸۳ ه‍.ق فرزند ده‌ساله خود، میران شاه را با سپاهی مأمور تسخیر خراسان کرد و خود نیز به آن‌ها پیوست. تیمور نیشابور و هرات را تصرف کرد و در هرات از سرهای مردم مناره‌ها ساخت. سپس مازندران را که تا سال ۷۵۰ ه‍.ق در تصرف باوندیان بود و این زمان مرعشیان بر آن حکومت می‌کردند، تسخیر کرد.