واژهی تقلُّبات که در منابع کهن فارسی مانند ناظمالاطباء ثبت شده، بر پایهی ریشهی عربی «ق ل ل» به معنای کمبودن، ناپایداری و بیثباتی شکل گرفته است. این اصطلاح در کاربرد ادبی و تاریخی خود، مفهومی گسترده را دربرمیگیرد و اشاره به مجموعهای از رفتارهای ناپسند و نابهنجار دارد؛ از جمله دروغگویی، اعمال نادرست، خیانتورزی، نیرنگبازی، دورویی و حیلهگری. این واژه با بار معنایی منفی خود، اغلب برای توصیف اعمالی به کار میرود که بر پایهی فریب، عدم صداقت و انحراف از اصول اخلاقی استوارند.
در تحلیل دقیقتر، «تقلُّبات» را میتوان گونهای از بیثباتی در رفتار و گفتار دانست که در آن فرد از راستی و درستکاری دور میشود و به شیوههایی متقلبانه و غیرقابل اعتماد روی میآورد. این مفهوم، تنها به یک دروغ ساده محدود نمیشود، بلکه شبکهای از نادرستیها و پیمانشکنیها را نشان میدهد که ممکن است بهصورت برنامهریزیشده و با هدفی خاص انجام پذیرد. بنابراین، تقلبات نمودی از انحطاط اخلاقی و اجتماعی تلقی میشود که اعتماد میان افراد را تخریب و بنیانهای روابط سالم را سست میکند.
در متون معیار فارسی، کاربرد این واژه امروزه تا حدی محدود به متون ادبی یا تاریخی شده است، اما مفهوم آن همچنان در قالب واژههایی چون «تقلب»، «فریبکاری» و «نیرنگ» زنده باقی مانده است. شناخت چنین اصطلاحاتی نه تنها در درک متون گذشته کاربرد دارد، بلکه در تبیین مصادیق رفتارهای غیراخلاقی در جوامع امروزی نیز مفید است. بررسی این گونه مفاهیم، در واقع بازتابدهندهی توجه فرهنگ ایرانیاسلامی به ارزشهایی چون صداقت، امانتداری و پایبندی به حقوظیفه است.
