«حریم دارالخلافه» به منطقهای وسیع در شهر بغداد در دوران خلافت عباسیان گفته میشود که ثلث شهر را شامل میشد و مرکز کاخها و نهادهای سلطنتی بود. این حریم به صورت نیمهدایرهای از کنار رودخانه دجله آغاز میشد و با چند دروازه مهم به دیگر بخشهای شهر متصل میگردید، از جمله باب الغربة، باب سوق النمر، باب البدریه، باب النوبی، باب العتبه، باب العامة و باب بستان. این منطقه شامل خانههای بزرگ، کاخهای سلطنتی، باغها و مسجد جامع قصر بود که نماز جمعه در آن برگزار میشد. درون این حریم، کاخها و باغهای خلیفه با سورهای جداگانه از خانههای دیگر تفکیک شده بود. وسعت حریم دارالخلافه آنقدر بود که بزرگی آن را با شهر شیراز مقایسه کردهاند. این ناحیه محل سکونت خلیفه، درباریان و اکابر شهر بود و نقش مرکز سیاسی و اداری بغداد را ایفا میکرد. علاوه بر اهمیت حکومتی، این حریم محلی برای پذیرش سفیران و مهمانان رسمی نیز به شمار میرفت. به طور کلی، «حریم دارالخلافه» یعنی منطقه مرکزی و محافظتشده بغداد که کاخها، مساجد و مراکز اداری خلافت در آن قرار داشت و نقش شهری بزرگ و مهم را داشت.
حریم دارالخلافه
لغت نامه دهخدا
حریم دارالخلافه. [ ح َ م ِ رِل ْ خ َ ف َ / ف ِ ] ( اِخ ) ثلث شهر بغداد را بدین نام میخواندند چه کاخ سلطنتی در میان آن بود و آنرا سوری بود که از کنار دجله آغاز میگشت و از سوی دیگر نیز بدان منتهی میگشت... مانند یک نیمه دائره بود و چند در داشت: یکی ازباختر نزدیک به دجله بنام «باب الغربة» دوم «باب سوق النمر» که دری بزرگ بود و از روزگار ناصردین اﷲ آنرابستند، و دیگر «باب البدریه » و «باب النوبی » و نزدیک آن «باب العتبه » است که سفیران و پادشاهان از آن دروازه وارد میشدند، و سپس «باب العامة» است که «باب عموریة» نیز نامیده شود، و سپس به اندازه یک میل بی در است تا میرسد به در «باب بستان » نزدیک «منظرة» که کشتارگاه میباشد. و سپس «باب المراتب » است که دو پرتاب تیر از دجله به دور است. این منطقه شامل خانه های بسیار و مسجد «جامع قصر» است که نماز جمعه در آن برگزار میشود و همه حریم نامیده شود. و درون این حریم، کاخهای سلطنتی را از دیگر خانه ها، سور دومی جدا کرده است که کاخها و باغهای سلطنتی را در میان گرفته است. و خود شهری بزرگ محسوب است. در کتاب «بغداد» تألیف هلال بن محسن صابی گوید: خواشاذه خازن عضدالدولة میگفت: من تمام حریم دارالخلافه را گردش کردم و آن به اندازه شهر شیراز بزرگی داشت. ( معجم البلدان ). شمس الدین سامی گوید: به روزگار خلفای عباسی، حریم دارالخلافه در وسط بغداد بود محاط به باره و حرم خلیفه و خانه های بعض اکابر بدانجا بود و این محله وسیع را حریم یا حریم دارالخلافه می نامیدند. ( قاموس الاعلام ترکی ).
فرهنگ فارسی
ثلث شهر بغداد را بدین نام میخواندند چه کاخ سلطنتی در میان آن بود