کتاب «اسماعیلیان در تاریخ» مجموعهای ارزشمند از مقالات و آثار پژوهشگران شرقی و غربی در باب فرقۀ اسماعیلیه است که با اهتمام و ترجمۀ دقیق یعقوب آژند به زبان فارسی در دسترس قرار گرفته است. ساختار کلی اثر شامل یک مقدمۀ جامع از مترجم و هفت بخش اصلی است که برخی از آنها دارای فصول فرعی هستند و برخی دیگر، مانند بخش پنجم، ساختاری یکپارچه و بدون عنوان مجزا دارند. نگارندگان این مجموعه، مباحث را از منابع گوناگون گردآوری کرده و در قالب یک روایت سالشمار تاریخی از تحولات اسماعیلیان تدوین نمودهاند؛ اثری که با ارائۀ یک نمودار اولیه در باب گستره و سیر نهضت اسماعیلیان در جهان اسلام آغاز میشود.
نهضت اسماعیلیه، که بهطور مشخص از حدود سال ۱۴۸ هجری قمری و پس از وفات اسماعیل پسر امام صادق (ع) شکل گرفت، یک حرکت فکری، سیاسی و اجتماعی چندوجهی بود که توانست نفوذی گسترده در پهنۀ جهان اسلام ایجاد کند. یکی از ویژگیهای بارز این جنبش، توانایی آن در جذب و تلفیق با فرهنگها و ساختارهای بومی مناطق مختلف بود که به آن، هویتی محلی و متمایز در هر ناحیه میبخشید. این نفوذ تبلیغی عمیق، بستری برای شکلگیری فعالیتهای سیاسی و نظامی گسترده فراهم آورد که هدف آن، زمینهسازی برای استقرار حکومتهایی با ایدئولوژی واحد اما با ساختار اجرایی متفاوت بود.
دامنۀ تبلیغات و دعوت اسماعیلیان از مرزهای جغرافیایی فراتر رفت و مناطق وسیعی از جغرافیای اسلامی آن دوران را تحت پوشش قرار داد؛ از عراق، خوزستان، سوریه و مصر در غرب و مرکز تا خراسان، ماوراءالنهر، آسیای میانه و هندوستان در شرق. در هر یک از این نواحی، دولتهایی برآمده از همین نهضت تأسیس شد که به دلایل متأثر از شرایط فرهنگی، جغرافیایی و سیاسی خاص هر منطقه، از نظر شیوۀ حکمرانی و ویژگیهای ظاهری، متمایز از دولتهای دیگر اسماعیلیان در جهان اسلام بودند.
