اسماعیلیان در تاریخ
کتاب «اسماعیلیان در تاریخ» مجموعهای ارزشمند از مقالات و آثار پژوهشگران شرقی و غربی در باب فرقۀ اسماعیلیه است که با اهتمام و ترجمۀ دقیق یعقوب آژند به زبان فارسی در دسترس قرار گرفته است. ساختار کلی اثر شامل یک مقدمۀ جامع از مترجم و هفت بخش اصلی است که برخی از آنها دارای فصول فرعی هستند و برخی دیگر، مانند بخش پنجم، ساختاری یکپارچه و بدون عنوان مجزا دارند. نگارندگان این مجموعه، مباحث را از منابع گوناگون گردآوری کرده و در قالب یک روایت سالشمار تاریخی از تحولات اسماعیلیان تدوین نمودهاند؛ اثری که با ارائۀ یک نمودار اولیه در باب گستره و سیر نهضت اسماعیلیان در جهان اسلام آغاز میشود.
نهضت اسماعیلیه، که بهطور مشخص از حدود سال ۱۴۸ هجری قمری و پس از وفات اسماعیل پسر امام صادق (ع) شکل گرفت، یک حرکت فکری، سیاسی و اجتماعی چندوجهی بود که توانست نفوذی گسترده در پهنۀ جهان اسلام ایجاد کند. یکی از ویژگیهای بارز این جنبش، توانایی آن در جذب و تلفیق با فرهنگها و ساختارهای بومی مناطق مختلف بود که به آن، هویتی محلی و متمایز در هر ناحیه میبخشید. این نفوذ تبلیغی عمیق، بستری برای شکلگیری فعالیتهای سیاسی و نظامی گسترده فراهم آورد که هدف آن، زمینهسازی برای استقرار حکومتهایی با ایدئولوژی واحد اما با ساختار اجرایی متفاوت بود.
دامنۀ تبلیغات و دعوت اسماعیلیان از مرزهای جغرافیایی فراتر رفت و مناطق وسیعی از جغرافیای اسلامی آن دوران را تحت پوشش قرار داد؛ از عراق، خوزستان، سوریه و مصر در غرب و مرکز تا خراسان، ماوراءالنهر، آسیای میانه و هندوستان در شرق. در هر یک از این نواحی، دولتهایی برآمده از همین نهضت تأسیس شد که به دلایل متأثر از شرایط فرهنگی، جغرافیایی و سیاسی خاص هر منطقه، از نظر شیوۀ حکمرانی و ویژگیهای ظاهری، متمایز از دولتهای دیگر اسماعیلیان در جهان اسلام بودند.
دانشنامه اسلامی
[ویکی نور] اسماعیلیان در تاریخ، ترجمه مقالات و آثار گروهی از محققین شرق و غرب پیرامون فرقه اسماعیلیه است که به قلم «یعقوب آژند» به فارسی برگردان شده است.
کتاب، مشتمل بر مقدمه مترجم و هفت بخش است که گاه در ضمن فصل هایی نگارش شده و گاه مانند بخش پنجم فاقد هرگونه عنوان فرعی است.
مباحث این کتاب از منابع مختلف جمع آوری شده و به صورت سال شماری تاریخ اسماعیلیان تنظیم گردیده است.
کتاب با نموداری در باره نهضت اسماعیلیان در جهان اسلام آغاز شده است. این نهضت که از حدود سال 148ق، پس از فوت اسماعیل پسر امام صادق(ع) به وقوع پیوست، در مناطق مختلف جهان اسلام با استفاده از فرهنگ بومی هر منطقه، صبغه محلی خاصی به خود گرفت. حرکت های سیاسی و نظامی آنان در پی دعوت گسترده ای انجام شد که باعث توسعه و نفوذ آن در مناطق مختلف دنیای اسلام گردید. آنان از عراق، خوزستان، سوریه، مصر و یمن گرفته تا خراسان، ماوراءالنهر، آسیای میانه و هند را زیر پوشش تبلیغی خود گرفتند و در هر ناحیه، دولتی تشکیل دادند که بنا به دلایل فرهنگی، جغرافیایی و سیاسی و غیره متمایز از یکدیگر بود.