احادیث اسباب نزول

[ویکی فقه] احادیث اسباب نزول، احادیث مربوط به رخدادهای زمینه ساز نزول آیه را می گویند.
احادیث اسباب نزول، احادیثی هستند که سبب نزول آیات را یادآور شده اند. اسباب نزول در حقیقت همان رخدادهای خارجی زمینه ساز نزول آیات قرآن است، و تنها راه آگاهی از چنین اسباب و زمینه هایی، گزارش های شاهدان عینی آن عصر است؛ لذا تنها منبع معتبر برای آگاهی از اسباب نزول، همان «احادیث اسباب نزول» است.
منابع احادیث اسباب نزول
با این که در کتاب های روایی و تفسیری شیعه، روایات و احادیث اسباب نزول ذکر شده اند؛ اما عمده احادیث موجود در این باب، از منابع اهل سنت نقل شده است. علی رغم تلاش فراوان محققان و اهمیت فوق العاده این احادیث در کشف معانی قرآن، متاسفانه امروزه از سبب نزول بسیاری از آیات آگاه نیستیم. و نیز بسیاری از روایات موجود، نه از نظر سند قابل اعتمادند و نه از نظر محتوا؛ تا جایی که این سخن نزد اهل تحقیق به مثابه یک «اصل» پذیرفته شده است که: «احادیث مربوط به جنگ ها ( مغازی ) و فتنه ها ( ملاحم ) ریشه و پایه ای ندارند».
عوامل کم بودن احادیث اسباب نزول
در این میان، نباید از نقش ویرانگر دو عامل یعنی « منع تدوین احادیث تا نود سال پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم» و «انگیزه های نیرومند سیاسی و غیرسیاسی جعل و تحریف در احادیث اسباب نزول» غافل شد. از این رو، محققان برای بازشناسی احادیث معتبر از غیرمعتبر، ملاک هایی ذکر کرده اند، که مهم ترین و کارآمدترین ملاک در اینجا آن است که روایت ماثور، صرف نظر از اسناد آن بتواند به خوبی نقاط ابهام و سؤال برانگیز آیه را توضیح دهد و در عین حال محتوای آن با بدیهیات عقل و دین مخالف نباشد.

💡 از خدا بترس و سخن، سنجيده بگوى. كسانى كه شرايط و شان نزول آيات قرآن را مى دانستند از دنيا برفته اند (64) اما امروز هر كس عنان به جهالت سپرده چيزى تازه مى سازد و دروغى را به بهتان مى بافد كه بينديشد با جاهلى كه علم به شرايط و سبب نزول آيه ندارد و با وجود اين درباره آن حرف مى زند چه تهديدى رفته است. همين وضع باعث شد كه من به نگارش اين كتاب كه جامع شرايط و اسباب نزول آيات است همت بگمارم.(65)

💡 و از مضامين اين روايات بخوبى بر مى آيد كه مانند ساير روايات وارده در شاننزول آيات همه از باب تطبيقهائى است كه اشخاص ‍ كرده اند، قضايائى را با آيه اىاز آيات تطبيق نموده اند، آنگاه (يا خود آنان و يا دست دومى ها) آن قضايا را شاننزول و سبب نزول معرفى كرده اند، پس در حقيقت روايات شاننزول اسباب نزول نيستند، بلكه اسباب نظريه هايند و آيات مورد بحث از جهتنزول مطلق است.

💡 مؤ لف: ممكن است اين دو سببى كه در اين دو روايت اخير براىنزول آيه ذكر شده، يعنى داستان تحريك شدن شهوت آن مرد و داستان عبدالله بن رواحه، شان نزول آيه نبوده باشد، و راوى وقتى داستان رانقل كرده آيه را از پيش خود بعنوان استشهاد ذكر كرده است، و از اينقبيل استشهادات روايات اسباب نزول زياد ديده مى شود، و ممكن هم هست براىنزول آيه اسباب و حوادث متعددى واقع شده باشد.