واژه «بِالْعَيْن» در زبان عربی بهمعنای «در برابر چشم» یا «چشم بهجای چشم» است. به عنوان مثال این ترکیب در آیه ۴۵ سوره مائده آمده است: «وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ...» این تعبیر در چارچوب حکم قصاص بهکار میرود و به معنای مقابله به مثل در حق آسیبدیده است، یعنی اگر کسی چشمی را از بین ببرد، در برابر آن چشمش از بین برده شود.
کاربرد «بالعین» در این آیه، نماد عدالت عینی و مساوات در قصاص است. عبارت «النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ» نشان میدهد که در شریعت الهی، مجازات باید دقیقاً متناسب با جرم باشد و نه بیشتر. این حکم در اصل برای بنیاسرائیل نوشته شده بود و قرآن آن را یادآوری میکند تا بیانگر سنت الهی در رعایت عدالت و جلوگیری از ظلم باشد.
بنابراین «بالعین» در این آیه نشاندهنده اصل قصاص و عدالت کیفری است که در برابر تعدی یا جنایت اعمال میشود. در عین حال، ادامه آیه راه عفو و گذشت را نیز باز میگذارد: «فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ». این بخش نشان میدهد که گرچه قصاص حق قانونی است، اما بخشش میتواند جایگزین شود و ارزش معنوی بالاتری دارد.
