ارغیان

ارغیان. [ اِ ]( اِخ ) نام ناحیه ای به نیشابور. گویند دارای هفتادویک قریه بوده و کرسی و قصبه آن رادنیز باشد و گروهی از اهل علم و ادب بدانجا منسوبند. ( معجم البلدان ).

نام ناحیه به نیشابور

ارغیان (ولایت). اَرْغِیان، یکی از ولایت های ربع نیشابور خراسان بزرگ؛ مرکز ناحیه ارغیان طبق متون تاریخی تا حمله مغولان قصبه راونیز بوده است.
ولایت ارغیان را در جغرافیای امروز، به بخش بام و صفی آباد شهرستان اسفراین استان خراسان رضوی ایران و حدی از نواحی پیرامون آن وجاجرم نیز مطابقت داده اند.
ارغیان؛ یکی از ولایت های ربع نیشابور خراسان، «فتوح البلدان» یکی از کهن ترین منابعی است که در آن، از ارغیان یاد شده که در آن؛ سخن از فتح ارغیان و دیگر ولایت های نیشابور به دست عبدالله بن عامر است. ابن رسته ( قرن ۳ هجری ) در کتاب الاعلاق النفسیه، از ارغیان در میان رستاق های دوازده گانه نیشابور ( ظاهراً به ترتیب موقعیت جغرافیایی از جهت شمال ) یاد کرده است که آن ها عبارتند از: استوا ( خبوشان )، ارغیان، اسفراین، جوین، بیهق، بشت، رخ، باخرز، زام ( جام )، زاوه، زوزن، اشبند ( اسفند )، خواب ( خواف ). سمعانی، ارغیان را ناحیه ای از نواحی نیشابور دانسته و قریه هایی همچون سبنج، بان و راونیر را از آبادی های این ولایت نام برده است. یاقوت حموی نیز ارغیان را از کوره ای از نواحی نیشابور ثبت کرده و شمار آبادی های آن را ۷۱ قریه و قصبه ( شهر مرکز ) این ولایت را راونیر ذکر کرده است. ابوعبدالله حاکم، در کتاب تاریخ نیشابور، ارغیان را ولایتی آبادان و مشهور به عالمان بزرگ توصیف نموده است. در احسن التقاسیم نیز به گستره کوچک این ولایت و همچنین پیوسته بودن آن به جوین، اشاره شده است. بر پایه نوشته تاریخ الحاکم که گستره ولایت خبوشان ( قوچان )، منطقه ای میان نسا و اسفراین و طوس و ارغیان ذکر شده، همجواری ولایت ارغیان با ولایت خبوشان در محدود شمال شرقی این ولایت ( در حدود منطقه سرولایت نیشابور معاصر ) مشخص است. نام ارغیان در منابع دوران مغول و در رویدادهای تاریخی پس از آن دیده می شود؛ نام ارغیان در منابع مربوط به این دروه، همراه با نام نقاط دیگر این منطقه همچون «بام و ارغیان» ( دوره ایلخانیان )، «جهان و ارغیان» ( دوره تیموریان )، «جهان ارغیان» ( از اواخر سده دهم هجری به بعد ) به چشم می خورد که نشان دهنده برتری یا اهمیت یافتن آن نقاط، به علل گوناگون در آن دوره تاریخی است. در تقسیمات جدید، نامی از ارغیان دیده نمی شود. ولایت ارغیان را در جغرافیای امروز بر بخش بام و صفی آباد و حدی از نواحی پیرامونی آن در شهرستان اسفراین، مطابقت داده اند.

💡 گای لسترنج در کتاب سرزمین‌های خلافت شرقی در مورد راونیر و بان که از قریه‌های ارغیان می‌باشد، وی همچنین از سبنج یا اسبنج که هنوز در جنوب باختری جاجرم سر راه بسطام باقی است نیز اسم برده‌است»

💡 در (قرون یازدهم و دوازدهم ه‍.ق) دوره صفویه در نام ولایت جهان و ارغیان یک تغییر اندکی صورت می‌گیرد و آن حذف «و» می‌باشد و به صورت ولایت جهان ارغیان یاد می‌شود ولی از لحاظ سیاسی این ولایت نیز مانند شهر اسفراین محل تاخت تاز ازبک‌ها قرار می‌گیرد.

💡 از نوشته‌های خوافی چنین استنباط می‌شود ولایت جهان و ارغیان همان ارغیان قبل از دوره تیموری است جون او از روستای بان و اسفنج نام برده که در منابع قرون سوم تا هفتم هجری جزو ولایت ارغیان شمرده می‌شده‌است.

💡 رودخانه گرماب از دامنه ارتفاعات شاه جهان، کوههای قوزی و کلارد شروع شده و پس از مشروب کردن روستاهای مسیر به دشت صفی آباد می‌ریزد وسعت حوزه این کال تا ورود به دشت ۲۷۰ کیلومتر مربع محاسبه شده‌است. شاید بتوان گفت قریه راونیر که در منابع ذکری از آن شده و مرکز ارغیان بوده، هدیه این رودخانه باشد که احتمال می‌رود بقایای آن همان نوروز تپه باشد.