محمد خیابانی

شیخ محمد خیابانی (۱۲۹۷–۱۳۳۸ق) از روحانیان مبارز، واعظان برجسته و آزادی‌خواهان نامدار آذربایجان به شمار می‌رود که رهبری «نهضت آزادیستان» را بر عهده داشت. شهرت اصلی او به سبب قیام علیه سیاست‌های وثوق‌الدوله، به‌ویژه قرارداد ۱۹۱۹، است. خیابانی با برخورداری از اندیشه‌هایی مترقی، استقلال سیاسی، آزادی و آگاهی عمومی را از ارکان اساسی پیشرفت کشور می‌دانست و در این راه تلاش‌های فراوانی انجام داد. وی از اعضای حزب دموکرات در مجلس شورای ملی بود و روزنامهٔ «تجدد» را به‌عنوان تریبونی برای نشر افکار اصلاح‌طلبانه و آزادی‌خواهانهٔ خود منتشر می‌کرد. قیام او سرانجام با سرکوب نیروهای دولتی و کشته شدنش پایان یافت.

شیخ محمد خیابانی در سال ۱۲۹۷ قمری در شهر خامنه، از توابع آذربایجان شرقی، دیده به جهان گشود. پدرش حاجی عبدالحمید از بازرگانان شناخته‌شده بود که در شهر پتروفسک، یکی از شهرهای قفقاز، به تجارت اشتغال داشت. خیابانی تحصیلات ابتدایی خود را در زادگاهش به پایان رساند و سپس برای مدتی به پتروفسک رفت و در تجارتخانهٔ پدر به کار پرداخت. این دوره، علاوه بر آشنایی او با مناسبات اقتصادی، زمینهٔ آگاهی بیشترش از تحولات اجتماعی و سیاسی منطقه را فراهم کرد.

وی پس از بازگشت به ایران، در تبریز به تحصیل علوم دینی روی آورد و فقه و اصول را نزد حاجی میرزا ابوالحسن آقا انگجی فراگرفت. برخلاف بسیاری از طلاب عصر خود که به علوم متداول حوزوی بسنده می‌کردند، خیابانی به فراگیری دانش‌های دیگری همچون ریاضیات، حکمت، طبیعیات، تاریخ و ادبیات نیز پرداخت و در مدت کوتاهی به مرتبه‌ای بلند از دانش دست یافت. او به‌سبب همین توان علمی و فکری، به تدریس در مدرسهٔ طالبیهٔ تبریز مشغول شد و به‌تدریج به یکی از چهره‌های اثرگذار علمی، فرهنگی و سیاسی زمان خود بدل گشت.