محبوب القلوب

آن که مورد مهر و محبت همگان است.

کتابی است بفارسی مشهور به شمسه و قهقه از آثار میرزا بر خوردار بن محمود ترکمان فراهی متخلص به ممتاز که از منشیان و مترسلان عهد صفویه است این کتاب شامل حکایات و قصص با عبارت پردازیها و اصطلاحات و تعبیرات خاصی است. مولف این کتاب مدت زمانی در خدمت حسینقلی خان قورچی باشی شاملو از امرائ عهد صفوی بوده و در همین هنگام است که بدوا مجموعه ای از حکایات و قصص را برشته تحریر کشیده و آنرا موسوم به رعنا و زیبا ساخت و پس از مدتی که کتاب مزبور مورد توجه محافل آن عصر و مردم آن زمان واقع شد وی را شوقی پدید آمد و داستانی چند بر آن افزود و بر حسب نتایج حکایات آنرا منقسم به چندین باب کرد و این نسخه را محفل آرا نامید اما چندی بعد در جنگی که بین منوچهر قرچقای و ایل چمشگزک در نواحی سرحدی خراسان روی داد و مولف نیز در آن حدود میزیست نسخه اصلی کتاب بتاراج رفت و معدوم شد و ناچار مولف حکایات را از نو برشته تحریر در آورد و آنرا محبوب القلوب نامید. تصور میرود نام شمسه و قهقه را بعدا ناشران کتاب مذکور به آن داده باشند.

مَحبوبُ القُلوب
کتابی از قطب الدین محمد اشکوری لاهیجی، به عربی، در شرح حال حکما. این اثر مفصل، در یک مقدمه و سه مقاله و یک خاتمه، با این عناوین، تنظیم شده است: مقدمه در کیفیت ظهور فلسفه؛ مقالۀ اول در شرح حال فلاسفه از روزگار حضرت آدم تا اسلام؛ مقالۀ دوم در احوال فلاسفۀ دورۀ اسلامی تا زمان مؤلف (قرن ۱۱)؛ مقالۀ سوم در تاریخ ائمۀ شیعه. اشکوری در این کتاب به ذکر آراء فیلسوفان و نقل پاره ای حکایات و مطالب جغرافیایی نیز پرداخته است. اهمیت ویژۀ این کتاب یکی در چگونگی نگرش حکمای مسلمان به آرا و شخصیت فلاسفۀ قبل از اسلام و عصر اسلامی و دیگری در شرح حال مستند فیلسوفان معاصر با مؤلف، همچون میرداماد، است. این کتاب به کوشش ابراهیم دیباجی و حامد صدقی به چاپ رسیده است (تهران، ۱۳۷۸ش). ترجمه ای قدیمی از آن، به قلم ملااحمد اردکانی در دست است.

💡 زمان تألیف احسن السیر (۹۳۰ـ۹۳۷) و تحریر مجدد محبوب القلوب پس از ۱۰۳۵ (فراهی، ص ۲۰ـ۲۱) نشان می‌دهد که فاصلة نگارش این دو کتاب حدود یکصد سال است؛ ازینرو در صحت ادعای استوری باید تردید کرد؛ به ویژه آنکه برخوردار ترکمان، خود از آن یاد نکرده‌است.

💡 میرزا برخوردار شعر نیز می‌سروده و از او اشعاری، با تخلّص «ممتاز»، به صورت پراکنده در میان داستانهای محبوب القلوب آمده‌است.

💡 میرزا برخوردار بن محمود ترکمان فراهی، نویسنده، شاعر و منشی دوره صفوی است. تاریخ تولد و مرگ او روشن نیست، تنها اطلاعات بدست آمده از او برگرفته از دیباچه کتاب محبوب القلوب است که در آن شرح حال خود را به دست داده‌است.