جزر

جزر. [ ج َ زَ ] ( ع اِ ) آداک.( منتهی الارب ). آداک و جزیره. ( ناظم الاطباء ). زمین که آب دریا از آن بازمیگردد. مانند جزیره. ( از تاج العروس ) ( از متن اللغة ). زمینی که مد آب دریا از آنجا بازمیگردد. ( از اقرب الموارد ). || گوسفند فربه. ( منتهی الارب ) ( ناظم الاطباء ) ( از تاج العروس ). هر حیوانی که ذبح آن مباح باشد، یا حیوانی که مخصوص به ذبح است و جز ذبح در آن روا نباشد، همچون گوسفند،بنابراین شتر جزر نیست، زیرا میتوان آنرا نحر کرد. ( از متن اللغة ). گوسفندی که ذبح میشود، نر باشد یا ماده و بعضی گویند گوسفندی بخصوص است که اهلش دررسند و آنرا ذبح سازند. ( از تاج العروس ) ( از اقرب الموارد ). و یکی آن جزره است. ( تاج العروس ) ( متن اللغة ) ( اقرب الموارد ). و فی حدیث خوّات: ابشر بجزرة سمینة؛ ای صالحة لان یتجزر، ای تذبح لِلاکل. ( از تاج العروس ).
- جزرالسباع؛ گوشتی که ددان خورند. ( ناظم الاطباء ) ( منتهی الارب ) ( از متن اللغة ) ( از اقرب الموارد ):
اِن یفعلا فلقد ترکت اباهما
جزرالسباع و کل نسر قشعم.( از اقرب الموارد ).
جزر. [ ج َ زَ / ج ِ زَ ] ( معرب، اِ ) زردک و در این صورت معرب گزر است. و بکسر جیم نیز آمده است. ( منتهی الارب ). بیخ معروفی است که آنرا میخورند و معروف و اصل آن فارسی و بکسر جیم هم آمده. ( تاج العروس ) ( از متن اللغة ) ( از اقرب الموارد ). و سرخ رنگ و زمستانی آن بهترین اقسام آن باشد. در دویم گرم و تر و مبهی و ملطف و مدر بول و حیض و مفتح سده جگر و قاطع بلغم ومقوی معده و پرورده آن به سرکه و نمک جهت اذابت سپرز بی عدیل و برگ آن جهت قروح متأکله و انجماد خون که از برودت باشد نافع است. ( منتهی الارب ) ( از تاج العروس ). معرب گزر فارسی است و نیز به فارسی زردک و به هندی کاجر نامند. ماهیت آن بری و بستانی میباشد. بری آنرا به یونانی اسطافالیوس اغریوس نامند و بعضی شقاقل دانسته اند و سهو است و بستانی آن دو نوع میباشد، بیخ یکی طویل و یکی مستدیر، سرخ و زرد و برگ آن شبیه به شاهتره و از آن عریضتر و طعم آن اندک تلخ و ساق آن پراکنده و خشن و گل آن چتر دارد مانند شبت و سفیدو در میان آن چیزی ریزه مانند پنبه و بنفش و بهترین آن سرخ و شیرین و شاداب کمریشه بستانی آن است. طبیعت آن در دوم گرم و تر و بعضی در اول نیز گفته اند.
افعال و خواص: بستانی آن ملطف و مفتح سده جگر و مقوی معده و ملین و مبهی و زیادکننده جوهر منی و منعظ و جهت قطع بلغم و سرفه و درد سینه ومعده و جگر و اخراج سنگ گرده و مثانه و ادرار نمودن بول مفید اعضاءالصدر جهت ذات الجنب و سرفه مزمن اعضاءالغذاء ( کذا ) عسرالهضم، و مربای آن سریعالهضم و جهت استسقا مفید اعضاءالنفس و مسکن مغص و مدر بول خصوصاً بری آن و برگ آن مهیج باه است. و حمول آن و شراب تخم آن جهت عسر حبل نافع، و چون بیخ و برگ آن را در آب جوش دهند و نطول نمایند و یا بشویند به آن اطراف صبیان را یعنی دست و پای ایشان را جهت تحلیل خون منجمدشده در آن ها بسبب سردی نافع و مربای آن با عسل بغایت مبهی و مقوی احشا و رحم و هاضمه و با افاویه مناسبه، جهت تقویت کبد بارد و تخفیف رطوبات معده و زیادتی تقویت باه و اعانت بر جماع انفع و حلوای آن نیز به تنهایی و یا به ادویه مناسبه قریب است به مربای آن، و لذیذتر از آن و مخلل یعنی پرورده آن در سرکه جهت اذابه و تحلیل سپرز بی عدیل و مقوی معده و جگر باردو دوشاب آن قریب به مربای آن و الطف و اقوی از آن. و نبیذ آن که آب افشرده آن را با ربع آن عسل بجوشانند و در خم کنند و بگذارند تا بجوش آید و مسکر گردد،بغایت مست کننده و بطی ءالانحدار و مصدع و عرق آن که با ادویه مناسبه گرفته شود، در جمیع آثار نائب مناب خمر است، و اندک مسکر و ضماد برگ آن جهت آکله نافع. جرم آن بطی ءالهضم و نفاخ و مضر محرورین و مصلح آن ادویه حاره و آبکامه و پخته آن با گوشت بزغاله مولد خلط صالح. مقدار شربت از جرم آن تا صدوشصت مثقال، و از مربا و حلوای آن از ده مثقال تا بیست مثقال، و از نبیذ آن تا پنجاه مثقال و از عرق آن تا هفتاد مثقال.و تخم آن محرک باه و در این باب از اصل آن قویتر. وعسر حبل را نافع و مانع مغص و در سائر افعال مانند آن و چون بگیرند آن را با هموزن آن تخم شلغم و تربی را مجوف نموده در آن پرپر کنند، و سر آن را بسته در زیر آتش طبخ دهند و برآورده بیاشامند، جهت اخراج سنگ گرده و مثانه و عسرالبول مجرب است. و آشامیدن یک درهم آن با هموزن آن شکر جهت وجع ساق پا و ضماد تخم و برگ آن با هم جهت قروح متأکله نافع. مقدار شربت آن تا دو درهم و بدل آن انیسون و دوقو است. و جزر بری را در بلاد قزوین کرزا نامند، و بیخ آن بقدر انگشتی و گل آن زرد و تخم آن در غلافی خارناک است، طبیعت تخم آن در اول سوم گرم و در آخر اول خشک، و در جمیع افعال سوای باه قویتر از بستانی است. و گفته اند بلکه در تقویت باه نیز اقوی است و مدر قوی. و حمول آن جهت اخراج جنین و ادرار طمث و آشامیدن آن جهت وجع صدر و شوصه و ظهر و استسقاء و عسرالبول و انتفاخ بطن و نهش و لسع هوام را مفید معین بر حمل. و گفته اند که چون آن را آشامیده باشند، و هوام شارب آن را بگزد اذیت نیارد. و خوردن خام آن جهت رفع سموم و ضماد پخته برگ و بیخ آن جهت انجماد خون که از سردی هوا باشد، نافع و حمول بیخ آن منقی رحم و معین بر حمل. و آویختن آن درمنازل بالخاصیت باعث گریختن هوام است از آنجا. مضر معده و حلق و عصب و مصلح آن انیسون است. ( از مخزن الادویه ). حویج. هویج. زردک. سنفاریه. زرودیه. صباحیه. اسطافیلن. اصطفلین. ( یادداشت مؤلف ). و رجوع به تذکره داود ضریر انطاکی ص 108 و تحفه حکیم مؤمن و بحرالجواهر شود: به هر جریب از بقول و خیارزار و جالیز و جزر و شلجم و دیگر خضرویات. ( از تاریخ قم ص 112 ). تره ها و خیارزارها و جزر و شلجم و پیازو سیر و سایر خضرویات. ( از تاریخ قم ص 121 ).

(جَ زَ ) [ معر. ] (اِ. ) گزر، هویج.
(جَ ) [ ع. ] (مص ل. ) پایین رفتن آب دریا.

پایین رفتن متناوب و منظم سطح آب دریا بر اثر نیروی جاذبۀ ماه یا خورشید.
* جزرومد: پایین رفتن و بالا آمدن متناوب و منظم سطح آب دریا بر اثر نیروی جاذبۀ خورشید و ماه.
=هویج

بازگشتن آب دریا، پایین رفتن آب دریاوفرونشستن
۱-( مصدر ) پایین رفتن آب دریا فرو نشستن آب بحر مقابل مد. ۲- ( اسم ) آب نشست مقابل مد. یا جزر و مد. پایین رفتن آب دریا و بالا آمدن آن و این عمل بر اثر جاذب. ماه و خورشید در شبانه روز دو بار انجام گیرد و چون ماه از خورشید بزمین نزدیکتر است بیشتر از آن در جزر و مد زمین تاثیر دارد.
جمع جزه بمعنی پشم بریده و در هم پیچیده جمع جزه بمعنی پشم بریده گوسفند در سال که به پشم دیگر مخلوط نباشد.

{ebb} [اقیانوس شناسی، ژئوفیزیک، علوم جَوّ] پایین آمدن آب دریا

💡 هر که را ایام پیش آورد زودش پس نشاند این پشیمانی ز جزر و مد دریا روشنست

💡 دو عالم از دل بیمطلب من فال تسکین زد محیطی را به افسون‌گهر بی جزر و مدّکردم

💡 کتاب «الجامع بین العلم و العمل النافع فی صناعة الحیل» اثر بدیع‌الزمان جزری