لغت نامه دهخدا
عن. [ ع َ ] ( ع حرف جر ) بمعنی از و مرادف «من » که کلمه مابعد خود را جر میدهد و آن دارای ده معنی میباشد: مجاوزت. ( منتهی الارب ) آنندراج ) ( از اقرب الموارد ). تجاوز. ( ناظم الاطباء ). مانند: سافرت عن البلد؛ یعنی از شهر مسافرت کردم. ( ناظم الاطباء ) ( از منتهی الارب ) ( از اقرب الموارد ). || بدل، مانند: و اتقوا یوماً لاتجزی نفس ٌ عن نفس شیئاً؛ یعنی بپرهیزید از روزی که کفایت نکند نفسی از نفسی دیگر چیزی را. || استعلاء، مانند: فانما یبخل عن نفسه ( منتهی الارب ) ( آنندراج ) ( ناظم الاطباء ) ( از اقرب الموارد )؛ یعنی فقط بر خود بخل می کند. و مانند أفضل عنی فی کذا؛ یعنی در فلان امر، بر من برتر است که عن در اینجا بمعنی «علی » به کار رفته است. ( از اقرب الموارد ). || تعلیل، مانند: و ماکان استغفار ابراهیم لِاءَبیه الا عن موعدة ( منتهی الارب ) ( آنندراج ) ( ناظم الاطباء ) ( اقرب الموارد )؛ یعنی آمرزش خواستن ابراهیم از برای پدرش نبود مگربه علت وعده ای. || مرادفت بعد. ( منتهی الارب ) ( آنندراج ). مرادف با بعد. ( از ناظم الاطباء ). مرادف با کلمه بعد یعنی «پس از». ( از اقرب الموارد ). مانند: قال عمّا قلیل لیصبحن نادمین ( منتهی الارب ) ( آنندراج ) ( ناظم الاطباء )؛ یعنی گفت که دیری نمی پاید که پشیمان گردند. و مانند: عن قلیل أزورک ( اقرب الموارد )؛ یعنی پس از اندکی تو را دیدن میکنم. || ظرفیت. ( منتهی الارب ) ( آنندراج ) ( ناظم الاطباء ) ( از اقرب الموارد ). مانند: و لاتک عن حمل الرباعة وانیا؛ یعنی در نگاه داشتن و حمل کردن مقام و حالتی که در آن هستی سستی مکن. || مرادفت «مِن ». مانند: و هو الذی یقبل التوبة عن عباده ( منتهی الارب ) ( آنندراج ) ( ناظم الاطباء ) ( اقرب الموارد )؛ یعنی او کسی است که توبه را از بندگانش میپذیرد. || مرادفت «باء» مانند: و ماینطق عن الهوی؛ یعنی از هوی و هوس سخن نمی گوید. || استعانت. مانند: رمیت عن القوس؛ یعنی بوسیله کمان افکندم، که آن را «ابن مالک » ذکر کرده زیرا این جمله را بصورت «رمیت بالقوس » نیز گویند. || زائد، بعوض «عَن » محذوف. مانند این گفته شاعر:
أتجزع اِن نفس أتاها حمامها
فهلا التی عن بین جنبیک تدفع.
که کلمه «عن » را از اول موصول حذف کرده و پس از آن بطور زائد درآورده، چه جمله چنین بوده است: فهلا تدفع عن التی بین جنبیک. ( از منتهی الارب ) ( از آنندراج ) ( از ناظم الاطباء ) ( از اقرب الموارد ). معنی بیت چنین است: آیا بیتابی می کنی هرگاه نفسی را مرگش فرارسد، پس چرا آنچه را بین دو پهلوی توست دفع نمیکنی !
