مواضعت در اصل به معنای قرارگذاری، قرارداد، یا پیمان است. این مفهوم فراتر از یک قول ساده بوده و شامل یک تعهد رسمی است که در آن شروط خاص و تعهدات معینی میان طرفین تثبیت میشود؛ لذا میتوان آن را هممعادل «عهد» و «پیمان» دانست و در ساختارهای قدیمیتر حقوقی، گاه به قولنامه نیز نزدیک است. اهمیت این واژه در این است که به یک توافق الزامآور و مکتوب اشاره دارد که طرفین بر سر جزئیات آن به توافق رسیدهاند و هر دو متعهد به اجرای مفاد آن هستند. چنانچه در منابع تاریخی مانند «تاریخ بیهقی» مشاهده میشود، این اصطلاح در تنظیم روابط دیوانی و درباری برای تثبیت تعهدات و توافقات بلندمدت به کار میرفته است.
کاربرد تاریخی و حقوقی
بررسی متون کهن نشان میدهد که این واژه کاربردی گسترده در تنظیم مناسبات سیاسی، مالی و تجاری داشته است. برای مثال، اسناد مربوط به تعهدات مالی و خراج که باید از سوی حکام محلی به مرکز پرداخت میشد، بر اساس یک «مواضعت» منعقد میگردید. در همین راستا، اصطلاح مال مواضعت به مالیاتی اطلاق میشده که مطابق با قرارداد (مواضعه) مقرر شده بود؛ این مال شامل خراج و عوارض معینی است که پرداخت آن قطعی و از پیش تعیینشده بود. در مواردی نیز، اعتراف طرفین به «مواضعت و مبایعت خویش» نشان میدهد که این توافقات اغلب جنبه قراردادی و معاوضهای داشتهاند و برای تثبیت حقوق مالی طرفین ضروری بودهاند.
مواضعت. [ م ُ ض َ / ض ِ ع َ ]( از ع، اِمص، اِ ) مواضعة. ( ناظم الاطباء ). قرارگذاری. قرارداد. قراردادی متضمن شروط خاص و تعهدات معین. عهد. پیمان. قولنامه. مواضعه. ( از یادداشت مؤلف ). ورجوع به مواضعه شود: گفت پس نسخت آنچه مارا بباید نبشت در جواب مواضعت بباید کرد و نسخت سوگندنامه. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 148 ). سی سال آن مواضعت بماند. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 264 ). معتمد بنده. خط دهد بدانچه مواضعت بدان قرار گیرد تا بنده آن را امضا کند. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 242 ). خداوند آنچه رفت فراموش کرد و دست به نشاط زد و حدیث رسول و مخالفان و مواضعت نمی رود. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 603 ). پس بعضی از ایشان اعتراف نمودند و تمامی مواضعت و مبایعت خویش مقرر گردانید و دیگران به ضرورت اقتدا کردند. ( کلیله و دمنه چ مینوی ص 324 ). و رجوع به مواضعه شود.
- مال مواضعت؛ مالیات و خراج متعلق حسب قرارداد مواضعه. مال مقرر. مال معینی که باید پرداخت: احمد ینالتکین مالی عظیم که از مواضعت بود از تکران و خراج گزاران بستد. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 409 ). باکالنجار مال مواضعت از گرگان دوساله با هدیه های دیگر بفرستد. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 452 ). احمد آنچه باید کرد کند و مالهای تکران ستاند از خراج و مواضعت. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 408 ). و رجوع به مواضعه و مواضعه نهادن شود.
- مواضعت کردن؛ قرارداد بستن. چیزی را قرار گذاشتن. قراری را پذیرفتن و متعهد شدن.
- مواضعت گونه؛ قراردادمانند. معاهده گونه: خداوند بوالحسن عبدالجلیل را با لشکر از گرگان باز خوانده و مواضعت گونه ای افتاده. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 505 ).
- مواضعت نوشتن ( نبشتن )؛ تحریر کردن قراردادی در چند فصل یا در فصلی تنها متضمن شروط خاص و با تعیین حدود اختیارات شاغل و الزامات واگذارنده شغل به رعایت آن موازین و مؤکد داشتن آن به سوگندهای گران. مواضعه نوشتن.
- مواضعت نهادن؛ معاهده بستن. قرار گذاشتن. قرارداد بستن. متعهد شدن. عهد نوشتن. عهد بستن. پیمان بستن. ( از یادداشت مؤلف ): میان سامانیان و آل بویه و فناخسرو مواضعتی نهاد [ سیمجور ]. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 264 ). و با او [ پسرکاکو ] مواضعتی نهاده شود مال را که هر سال می دهد. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 264 ). مواضعت نهاد هر سالی که خراج فرستد برادرزاده را هزار دینار هریوه باشد [ بوالعسکر ]. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 243 ). بدان وقت که امیرمحمود از گرگان قصد ری کرد... مواضعتی که نهادنی بود بنهاد. ( تاریخ بیهقی ). مواضعتی درست با باکالنجار بنهاده. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 401 ).
(مُ ضَ عَ ) [ ع. مواضعت ] ۱ - (مص ل. ) با یکدیگر قرار نهادن، قرار گذاشتن. ۲ - موافقت کردن. ۳ - (اِ. ) قرارداد ج. مواضعات.
۱ - ( مصدر ) با یکدیگر قرار نهادن قرار گذاشتن: [ پس بعضی از ایشان اعتراف نمودند و تمامی مواضعت و مبایعت خویش مقرر گردانید و دیگران بضرورت اقتدا کردند.. ] ( کلیله. مصحح مینوی ۲ ) ۳۲۴ - متارکه کردن خرید و فروش. ۳ - سازواری کردن موافقت کردن. ۴ - ( اسم ) قرار گذاری. ۵ - متارکه خرید و فروش. ۶ - سازواری موافقت. ۷ - ( اسم ) قرار داد جمع: مواضعات.
با یکدیگر قرار نهادن، قرار گذاشتن.
موافقت کردن.
قرارداد
مواضعات.
