انجمن های ایالتی و ولایتی

مطالبات مردم و مخالفتها با عوامل استبداد، منجر به تصویب نظام نامهٔ انتخاباتی مجلس توسط مجلس عالی، برگزاری انتخابات مجلس شورای ملی ( ۱۲۸۵ ) و تأسیس دوره نخست مجلس شورای ملی و آغاز عصر مشروطه گردید. ایران در آن برهه دارای چهار ایالت و حدود ۱۴ ولایت معتبر بود. طبق قانون، انجمنهای ایالتی ۱۲ نفره و انجمنهای ولایتی ۶ نفره در سرتاسر کشور تشکیل شد. هرکدام از این انجمنها در روند مشروطه خواهی ایرانیان نقشی را به عهده داشته اند. از اواسط سال ۱۲۸۵ خورشیدی این انجمنهای رسمی در ایالات و ولایات به وجود آمدند و تا اواخر سال ۱۲۹۰ خورشیدی همزمان با اتمام حجت روس و انحلال مجلس دوم بساط این نهاد مولود مشروطه برچیده شد.
در سال 1285 که جنبش مشروطه خواهی به اوج خود رسیده بود، در شهرهای دیگر کمترین انعکاسی نداشت، عین الدوله نگذاشته بود در شهرهای دیگر انعکاس بیابد، تاجاییکه با قبول مشروطه توسط مظفرالدین شاه در 13 مرداد، در تهران جشن برپا بود، اما در شهرهای دیگر انعکاسی نبود، دولتیان میخواستند جنبش در تهران محصور بماند و این کودک نوزاد را در گهواره خفه شود. پس از یک سال در تبریز جنبشی پدید آمد و با شکستن محصوریت مشروطیت، موجب گسترش مشروطه شد، در تبریز چون از قبل شور عمیقی وجود داشت، مجاهدان چند تن از بزرگان آزادی را با چند تن از مجتهدان شهر جمع کرده، خانه ای برگزیدند تا شورش را مدیریت کنند و اسم آن را انجمن ملی نامیدند، سپس روزنامه ای هم به این اسم چاپ کردند. پس از ابلاغ و انجام انتخابات محمد علی میرزا دستور بسته شدن انجمن را صادر کرد و اعضا نیز آنرا پذیرفتند، ولی مجاهدان به شورش سختی برخواسته و اعضا را شبانه به انجمن آورده دوباره درجای خود نشاندند، همین انجمن منشا کارهای زیادی شد، در شهرهای دیگر نیز انجمن های مشابهی ایجاد شد. در آن زمان در تهران قانون اساسی نوشته میشد، قانون اساسی مشروطه از دو جز تشکیل شده است یکی اصل قانون و دومی متمم قانون اساسی درحالیکه متمم از اصل آن نیز مهمتر است و این بدین سبب است که پس از نوشتن اصل قانون اساسی در تهران و تصویب آن در مجلس، آزادی خواهان تبریز قانون را ناقص دیدند و بدین جهت پیشنهاد چند بند جهت افزودن به قانون اساسی کردند که یکی از آنها تشکیل انجمن های ایالتی و ولایتی بود. پس از کشاکش های زیاد این متمم پذیرفته شد و انتخابات در دیگر محل ها انجام گرفت و انجمن ملی جای خود را به انجمن ایالتی و ولایتی داد. تا سال 1290 که داستان اولتیماتوم روس پیش آمد انجمن ها برقرار بود، پس از آن این بخش از قانون اساسی به فراموشی رفت.

عنوان لایحه ای مصوب دولت ایران در ۱۶ مهرماه ۱۳۴۱ش. این لایحه که در زمان تعطیلی مجلس شورای ملی، به تصویب دولت رسیده بود، با اعتراض گستردۀ مراجع تقلید، عالمان و روحانیان شیعی ایران و عراق مواجه شد. زیرا به موجب این لایحه، شرط «مسلمان بودن » از شرایط انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان حذف شده بود و نمایندگان نیز به جای «قرآن » می توانستند با هر «کتاب آسمانی » مراسم تحلیف به جا آورند.

[ویکی فقه] انجمن های ایالتی و ولایتی یکی از طرح های آمریکایی بود که شاه بواسطه اسدالله علم این لایحه شوم را در دوره تعطیلی مجلس در دولت تصویب کردند که از مفاد آن به بی بندو باری و سیطره مسئولین غیر مسلمان در کشور اسلامی دامن می زد با مخالفت امام خمینی مواجه شدند.
محمدرضا شاه پهلوی هنگام اجرای طرح اصلاحات ارضی و هنگام نخست وزیری امینی، طی سفری به ایالات متحده، آنها را از اجرای برنامه های اصلاحی مورد نظرشان مطمئن ساخت و انجام آنها را خود بر عهده گرفت. بنابراین نظر موافق آنان را برای برکناری امینی کسب کرد و پس از بازگشت به کشور، "اسدالله عَلَم" را جایگزینش ساخت. مهم ترین اقدام عَلَم تصویب لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی بود که هنگام تعطیلی مجلس به طور غیرقانونی در هیئت دولت به تصویب رسید.
اجرا و مفاد لایحه
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش. اسدالله علم به عنوان رابط شاه با مقامات عالی رتبه انگلیسی و آمریکایی، سهم اساسی در برکناری زاهدی از نخست وزیری داشت و او بود که مقامات آمریکایی را متوجه نقش بیشتر شاه کرد.
← نقش علم در دربار
این لایحه در واقع می خواست مقدمات و تمهیداتِ قانونی برای تغییرات آمریکایی را فراهم کند. در ۱۶ مهر ۱۳۴۱ دولت اعلام می کند که لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی در هیئت دولت تصویب شد و با توجه به اینکه مجلسی نیست، بنابراین، قانون تلقی می شود. این لایحه، مسائل مختلفی را در برداشت که مهم ترین آنها حذف شرط مسلمانی برای تصدی بسیاری از پست های مهم مملکتی مثل: قضاوت و... بود. به علاوه تصریح شده بود در مواردی که طبق قانون، افراد باید سوگند یاد کنند، ضرورتی ندارد که مسلمانان، نام قرآن را ذکر کنند، فقط کافی است به کتاب های آسمانی سوگند یاد کنند. همچنین در یکی از بندهای این لایحه به تساوی کامل حقوق اجتماعی زنان و مردان از جمله شرکت در انتخابات تاکید شده بود.
گامی دیگر بر آزادی بی بند و باری
...