عبارت دیو نفس در ادبیات فارسی و به ویژه در متون عرفانی و اخلاقی به معنای نفس اماره است. این اصطلاح به نوعی از نفس اشاره دارد که انسان را به سمت بدیها و گناهان هدایت میکند.
مفهومشناسی دیو نفس و نفس اماره
نفس اماره به معنای نفس فرماندهنده به بدیها است. این نفس به انسان القا میکند که به خواستههای نفسانی و غریزی خود پاسخ دهد، حتی اگر این خواستهها به ضرر او باشد.
این مفهوم از آیهای در قرآن کریم گرفته شده است: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ» (یوسف، 53) که به وضوح بیان میکند که نفس انسان به بدیها امر میکند.
ویژگیها
این نوع نفس به عنوان پستترین نوع نفس شناخته میشود که انسان را از مسیر درست و عقلانی منحرف میکند. در این حالت، فرد از عقل و درک صحیح خود پیروی نمیکند و به جای آن به خواستههای زودگذر و ناپایدار خود توجه میکند.
کاربرد در ادبیات
در شعر پروین اعتصامی، دیو نفس به عنوان منبع پستی و تاریکی معرفی شده است. شعر، اشاره به این دارد که تمام ناپاکیها و تاریکیها از نفسانیات ناشی میشود:
«همه پستی ز دیو نفس زاید / همه تاریکی از ملک تن آید»
