جنگ در ایران پس از اسلام

[ویکی فقه] جنگ در ایران پس از اسلام، به چند دوره مختلف تقسیم میشود.
در سه قرن نخست اسلامی، نواحی مختلف ایران، تابع حکومتهای مرکزی و به طور کلی، دستگاه خلافت بود. بنابراین مسائل مرتبط با جنگ در ایران سه قرن نخست، در بخش سوم مطرح شده است. این بخش از مقاله ناظر به قرن چهارم و پس از آن است که ظهور سلسله های مستقل در ایران، سبب تحولاتی در ترکیب نیروهای نظامی و نیز شیوه ها و تاکتیکهای جنگی شد. ورود تعداد زیادی از غلامان ترک به ایران و به کارگیری آنان به صورت سواره نظام و نیز استخدام نیروهایی از اقوام و نژادهای گوناگون، چون عرب و کرد و هندی و دیلمی و گیل در لشکر، موجب تشکیل سپاهی چند نژادی شد که اصلی ترین مشخصه نیروهای نظامی در این دوره بود. 
← چند نژادی بودن سپاه
مغولان شیوه ها و تاکتیکهای جنگی جدید را وارد ایران کردند که در دوره ایلخانان و تیموریان نیز ادامه یافت و جانشین بسیاری از روشهای پیشینِ نبرد، چون حرکت آهسته سپاه و لشکریان حرفه ای مجهز به سلاحهای سنگین، گردید. استقرار و استمرار حکومت مغول در واقع به سبب ارتش منظم، تاکتیکهای ابتکاری و تحرک و مهارت جنگی آنان بود به رغم مبالغه هایی که در باره کثرت سربازان مغول، برای توجیه پیروزیهای آنان، صورت گرفته است به نظر می رسد تعداد آنان کمتر از لشکریان فرمانروایان چین و نیز خوارزمشاهیان بوده است. 
← اوصاف لشکر مغول
(۱) ابن اثیر.(۲) ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران ۱۳۲۰ ش.(۳) ابن تغری بردی، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قاهره.(۴) ابن عبری، تاریخ مختصرالدول،چاپ انطون صالحانی یسوعی، بیروت ۱۹۵۸.(۵) ابن عربشاه، عجائب المقدور فی نوائب تیمور، چاپ احمد فایز حمصی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۶.(۶) ابوشجاع روذراوری، ذیل کتاب تجارب الامم، چاپ آمدروز، مصر ۱۳۳۴/۱۹۱۶، چاپ افست بغداد بی تا.(۷) جوزوفا باربارو، سفرنامه جوزافا باربارو، در سفرنامه های ونیزیان در ایران: شش سفرنامه، ترجمه منوچهر امیری، تهران: خوارزمی، ۱۳۴۹ ش.(۸) فتح بن علی بنداری، تاریخ دوله آل سلجوق ( زبده النصر و نخبه العصر)، بیروت ۱۹۷۸.(۹) بیهقی.(۱۰) تاریخ سیستان، چاپ محمدتقی بهار،تهران: زوار، ( ۱۳۱۴ ش ).(۱۱) جوینی.(۱۲) عبداللّه بن لطف اللّه حافظ ابرو، ذیل جامع التواریخ رشیدی، بخش ۱، چاپ خانبابا بیانی، تهران ۱۳۱۷ ش.(۱۳) همو، زبده التواریخ، چاپ کمال حاج سیدجوادی، تهران ۱۳۸۰ ش.(۱۴) علی بن ناصر حسینی، زبده التواریخ: اخبار الامراء و الملوک السلجوقیه، چاپ محمد نورالدین، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.(۱۵) حمداللّه مستوفی، تاریخ گزیده.(۱۶) خواندمیر.(۱۷) محمدبن اسعد دوّانی، عرض سپاه اوزون حسن، چاپ ایرج افشار، در مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، سال ۳، ش ۳ (فروردین ۱۳۳۵).(۱۸) محمدبن علی راوندی، راحه الصدور و آیه السرور در تاریخ آل سلجوق، به سعی و تصحیح محمد اقبال، بانضمام حواشی و فهارس با تصحیحات لازم مجتبی مینوی، تهران ۱۳۶۴ ش.(۱۹) رشیدالدین فضل اللّه.(۲۰) جان جوزف ساندرز، تاریخ فتوحات مغول، ترجمه ابوالقاسم حالت، تهران ۱۳۶۱ ش.(۲۱) محمدبن علی شبانکاره ای، مجمع الانساب، چاپ میرهاشم محدث، تهران ۱۳۶۳ ش.(۲۲) شرف الدین علی یزدی، ظفرنامه: تاریخ عمومی مفصل ایران در دوره تیموریان، چاپ محمد عباسی، تهران ۱۳۳۶ ش.(۲۳) ابوبکر طهرانی، کتاب دیار بکریه، چاپ نجاتی لوغال و فاروق سومر، آنکارا ۱۹۶۲ـ۱۹۶۴، چاپ افست تهران ۱۳۵۶ ش.(۲۴) محمدبن عبدالجبار عتبی، تاریخ العتبی (تاریخ الیمینی )، ضمن الفتح الوهبی ( شرح الیمینی )، از احمدبن علی منینی، قاهره ۱۲۸۶.(۲۵) محمدبن منصور فخر مدبر، آداب الحرب و الشجاعه، چاپ احمد سهیلی خوانساری، تهران ۱۳۴۶ ش.(۲۶) علی اصغر فقیهی، آل بویه: نخستین سلسله قدرتمند شیعه با نمونه ای از زندگی جامعه اسلامی در قرنهای چهارم و پنجم، تهران ۱۳۶۶ ش.(۲۷) قابوس بن وشمگیر، قابوس نامه، چاپ غلامحسین یوسفی، تهران ۱۳۵۲ ش.(۲۸) علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصرالزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبارالعلماء باخبارالحکماء، چاپ یولیوس لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.(۲۹) جووانی د پیانو کارپینی، سفرنامه پلان کارپن، نخستین سفیر واتیکان در دربار مغول در سال ۱۲۴۵ میلادی، ترجمه ولی اللّه شادان، تهران ۱۳۶۳ ش.(۳۰) روی گونثالث د کلاویخو، سفرنامه کلاویخو، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران ۱۳۴۴ ش.(۳۱) عبدالحی بن ضحاک گردیزی، تاریخ گردیزی، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران ۱۳۶۳ ش.(۳۲) رنه گروسه، امپراطوری صحرانوردان، ترجمه عبدالحسین میکده، تهران ۱۳۶۵ ش.(۳۳) مسعودی، مروج (پاریس ).(۳۴) مسکویه.(۳۵) احمدبن علی مقریزی، السلوک لمعرفه دول الملوک، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.(۳۶) عثمان بن محمد منهاج سراج، طبقات ناصری، چاپ عبدالحی حبیبی، کابل ۱۳۴۲ـ۱۳۴۳ ش.(۳۷) دیوید مورگان، مغولها، ترجمه عباس مخبر، تهران ۱۳۷۱ ش.(۳۸) میرخواند.(۳۹) ولادیمیر فئودوروویچ مینورسکی، «پژوهشی در باره امور نظامی و غیرنظامی فارس »، ترجمه حسن جوادی، مجله بررسیهای تاریخی، سال ۴، ش ۱ (فروردین و اردیبهشت ۱۳۴۸).(۴۰) محمدبن جعفر نرشخی، تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر احمدبن محمدبن نصر قباوی، تلخیص محمدبن زفربن عمر، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۵۱ ش.(۴۱) محمدبن احمد نسوی، سیره سلطان جلال الدین منکبرنی، چاپ احمد احمدی، مصر ۱۹۵۳.(۴۲) حسن بن علی نظام الملک، سیاستنامه، چاپ محمد قزوینی و مرتضی مدرس چهاردهی، تهران ۱۳۴۴ ش.