کانی ساز

واژه «کانی‌ساز» در حوزه زمین‌شناسی به ماده‌ای، معمولاً به صورت گاز یا سیال، اطلاق می‌شود که در جریان فرایندهای درونی زمین به‌ویژه در مرحله جزءبه‌جزءشدگی ماگما نقشی اساسی در شکل‌گیری و جابه‌جایی کانه‌ها ایفا می‌کند. این مواد کانی‌ساز قادرند عناصر مختلف را در خود حل کرده و آن‌ها را از محیط اولیه جدا سازند، سپس در شرایط مناسب این عناصر را به نقاط دیگر منتقل کنند و در نهایت موجب ته‌نشینی و تمرکز آن‌ها به صورت کانه‌های قابل استخراج شوند. در واقع، حضور این سیالات و گازها باعث افزایش تحرک شیمیایی عناصر شده و امکان تمرکز اقتصادی مواد معدنی را فراهم می‌آورد. کانی‌سازها اغلب شامل محلول‌های گرمابی، بخارهای غنی از عناصر فرّار و ترکیباتی مانند آب، دی‌اکسید کربن و سایر گازهای محلول در ماگما هستند که در مراحل پایانی تبلور ماگمایی آزاد می‌شوند. این مواد ضمن نفوذ در شکستگی‌ها و فضاهای خالی سنگ‌ها، شرایط لازم برای تشکیل رگه‌های معدنی و تمرکز فلزات را مهیا می‌کنند. از این رو، آن‌ها نقش واسطه‌ای میان منبع ماگمایی و محل نهایی تشکیل کانسارها دارند و بدون حضور آن‌ها بسیاری از ذخایر معدنی شکل نمی‌گرفت. به بیان دیگر، کانی‌سازها عامل اصلی در انتقال، تمرکز و ته‌نشینی عناصر فلزی و غیرفلزی محسوب می‌شوند و اهمیت آن‌ها در اکتشاف و شناخت کانسارهای معدنی بسیار چشمگیر است.