تحفه المؤمنین مشهور به تحفه حکیم مومن
تحفة المؤمنین که به نام مشهور «تحفه حکیم مؤمن» نیز شناخته میشود، یکی از آثار مهم و اثرگذار در حوزه طب سنتی و داروشناسی به زبان فارسی است که توسط محمدمؤمن بن محمدزمان، معروف به حکیم مؤمن، تألیف شده است. این کتاب از جمله منابع معتبر در دانش داروشناسی در طب سنتی ایران به شمار میآید و پس از نگارش، توجه بسیاری از پزشکان و طبیبان دورههای بعد را به خود جلب کرده است. انگیزه نگارش این اثر، گردآوری و ساماندهی تجربههای طبی و دارویی مؤلف و پیشینیان او بوده است تا مجموعهای منظم و قابل اعتماد از شناخت ادویه و خواص درمانی آنها ارائه شود. نویسنده در این اثر تلاش کرده است میان دانش تجربی طبیبان پیشین و مشاهدات شخصی خود پیوند برقرار کند و اطلاعات پراکنده در زمینه داروها را به شکلی نظاممند گردآوری نماید. این کتاب در واکنش به برخی آثار پیشین که در آنها دقت کافی در معرفی خواص دارویی وجود نداشت، نوشته شد تا خطاهای رایج اصلاح شود و شناخت دقیقتری از داروها ارائه گردد. تحفة المؤمنین پس از تألیف به سرعت جایگاه علمی مهمی پیدا کرد و در آثار طبیبان برجسته بعدی مورد استفاده و استناد قرار گرفت و بر کتابهای داروشناسی پس از خود تأثیر گذاشت. ساختار کتاب به گونهای تنظیم شده است که شامل بخشهای مختلفی از جمله تشخیصها و دستورهای درمانی میشود و هر بخش به صورت منظم به موضوعات مرتبط با طب و دارو میپردازد. در بخش تشخیصات، ادویه و مواد غذایی به ترتیب حروف الفبا معرفی شدهاند و توضیحات مربوط به خواص و کاربردهای درمانی آنها ارائه شده است. در بخشهای دیگر نیز مباحث به صورت فصلبندیشده و دقیق تنظیم شده تا دسترسی به اطلاعات دارویی و درمانی برای طبیبان آسانتر و کاربردیتر باشد. در مجموع این اثر را میتوان یکی از جامعترین و مهمترین منابع طب سنتی فارسی دانست که نقش مهمی در حفظ و انتقال دانش دارویی در تاریخ پزشکی ایران داشته است.
دانشنامه اسلامی
[ویکی نور] «تحفة المؤمنین مشهور به تحفه حکیم مؤمن»، به زبان فارسی، تألیف محمدمؤمن بن محمدزمان، معروف به حکیم مؤمن است که از مشهورترین نگاشته های طب فارسی پیرامون دواشناسی می باشد و پس از تألیف، مورد توجه بسیاری از اطباء قرار گرفته است.
انگیزه نگارش این اثر را مؤلف چنین بازگو نموده است: «چون والد این ذره بی مقدار، میر محمدزمان تنکابنی دیلمی - طاب اللَّه ثراه - با وجود حدس صائب و ذهن ثاقب، مدتی در امر معالجات به دستور اجداد و استادان امجاد کوشیده و مجربان چندی از او مخلف گشته، خواست که در سلک جمع و ترتیب آورده با آنچه این خادم به مخادیم نجیب، «محمدمؤمن حسینی» طبیب، مجرب یافته و از صاحبان تجربه اقتباس نموده، مجموعه ای سازد؛ بنابراین، لازم دانست که به قدر امکان، در تشخیص ادویه با رعایت اختصار پردازد و باعث دیگر آنکه چون مؤلف «اختیارات بدیعی»، به لغت فارسی نوشته مساهله در تحقیق ادویه و بیان خواص نموده و عطاران بی بضاعت به آن اکتفا کرده و کتب معتبره، متروک گشته و از جهت اشتباهات او، اکثر ادویه مؤثره مبدل به عدیم الخاصیه شده، خواست که به قدر امکان آنچه محققین این فن تحقیق نموده اند و هرچه صاحب اختیارات ذکر نکرده در سلک تحریر آورد» (تحفه حکیم مؤمن، ص 4).
کتاب «تحفه حکیم مؤمن»، پس از تألیف به عنوان یک کتاب ارزشمند مطرح شد؛ به گونه ای که حکیم میر محمدحسین عقیلی علوی خراسانی در کتاب «مخزن الادویة» و «قرابادین کبیر» و نیز حکیم ناظم جهان در کتاب «اکسیر اعظم» از این اثر بسیار بهره برده اند.
کتاب، در دو بخش تشخیصات و دستورات تنظیم شده است. بخش اول، مشتمل بر 5 تشخیص است. در تشخیص سوم، ادویه و اغذیه به ترتیب حروف الفبا ذکر شده اند. تشخیص چهارم، خود دارای 5 فصل و تشخیص پنجم شامل 3 فصل است.
بخش دوم، شامل 3 قسم است. قسم اول، شامل 5 طریق و قسم دوم، دارای 24 باب است.