ابوالقاسم علیبنموسی معروف به سید بن طاووس، از چهرههای درخشان جهان تشیع در سده هفتم هجری است. وی در سال ۵۸۵ یا ۵۸۹ هجری قمری در شهر حله (عراق) دیده به جهان گشود و در بغداد در سال ۶۶۴ قمری دار فانی را وداع گفت. پدرش موسیبنجعفر، ملقب به ابن طاووس، و جدش ورامبنابیفراس، هر دو از عالمان و محدثان برجسته شیعه بودند. بدینترتیب، سید در خاندانی سرشار از علم و تقوا پرورش یافت و از همان کودکی زیر نظر پدر و دیگر استادان بزرگ، به فراگیری دانش پرداخت. وی برای تکمیل تحصیلات خود به مراکز علمی مهم آن روزگار، یعنی حله، بغداد و عتبات عالیات (نجف و کربلا) سفر کرد و از محضر استادان بزرگی همچون پدرش، ورامبنابیفراس (دایی خود)، و کمالالدین احمد بن طاووس (برادرش) بهره برد. بخش عمدهای از زندگی علمی و سیاسی وی در بغداد، مرکز خلافت عباسیان، سپری شد.
سید بن طاووس از چنان منزلت و احترامی در میان مردم و حتی خلفای عباسی برخوردار بود که خلفای وقت همواره او را گرامی میداشتند و به او ابراز علاقه میکردند. با این حال، زهد و پارسایی و تعهد عمیق وی به اصول دینی، باعث شد تا پیشنهادهای مهم حکومتی مانند تصدی منصب قضا، پذیرش مقام نقابت علویان عراق، و حتی وزارت را رد کند و گوشه عزلت را بر اریکه قدرت ترجیح دهد. اما با حمله مغولان به عراق و سقوط بغداد (۶۵۶ قمری)، شرایط دگرگون شد. سید بن طاووس با استفاده از نفوذ و موقعیت سیاسی خود، کوشید تا از ویرانیها و خونریزیهای بیشتر جلوگیری کند و به دفاع از مردم مظلوم برآید. سرانجام به درخواست هلاکوخان و به سفارش خواجه نصیرالدین طوسی، هرچند با اکراه و نارضایتی، منصب نقابت علویان را در سال ۶۶۱ قمری پذیرفت و تا پایان عمر (۶۶۴ قمری) در این سمت باقی ماند.
سید بن طاووس در سلسله عالمان و محدثان شیعه از جایگاهی والا و کمنظیر برخوردار است. اعتبار و شهرت او نه تنها به دلیل دانش گسترده و تألیفات پرشمارش، بلکه بیشتر به خاطر پارسایی، تقوا و روحیه عرفانیاش است. وی با وجود تبحر در مباحث فقهی، از پرداختن به آن پرهیز میکرد و در میان دهها اثر ارزشمند او، تنها یک تألیف فقهی دیده میشود. از شاگردان برجسته وی میتوان به علامه حلی و نیز برادرزادهاش عبدالکریم بن احمد بن طاووس اشاره کرد که از او اجازه روایت دریافت داشتند. کتابخانه عظیم و معتبر ابن طاووس که خود فهرستی از آن را با نام «سعد السعود» فراهم آورده بود، از منابع مهم و ارزشمند برای پژوهشهای تاریخی و حدیثی به شمار میرود. اخیراً اتان کولبرگ، خاورشناس مشهور، کتابی با عنوان «کتابخانه ابن طاووس» درباره این گنجینه علمی و محتوای آن منتشر کرده است. آثار بهجایمانده از این عالم ربانی بیشتر در زمینههای کلام، حدیث، رجال، اخلاق و به ویژه ادعیه است و بسیاری از آنها به زبان فارسی برگردانده شدهاند. از جمله مهمترین و مشهورترین آثار او میتوان به این کتابها اشاره کرد: «الإقبال بالأعمال الحسنة» (مشهور به اقبال)، «جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع» (ترجمه شده توسط حاج شیخ عباس قمی)، «الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف»، «محاسبة النفس»، «مصباح الشریعة»، «الملاحم و الفتن»، «اللهوف علی قتلی الطفوف» (مشهور به لهوف با ترجمههای متعدد فارسی)، «مُهَج الدعوات و منهج العبادات»، «فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم»، «فلاح السائل و نجاح المسائل»، و «مصباح الزائر».
ابن طاووس علی بن موسی
دانشنامه آزاد فارسی
ابن طاووس، علی بن موسی (حلّه ۵۸۹ ـ بغداد ۶۶۴ق)
محدّث، مورّخ و متکلّم امامی، مشهور به سید بن طاووس. در حلّه و بغداد و عتبات عالیات به فراگیری دانش پرداخت و بخش عمده از زندگی خود را در بغداد و در دوران خلافت عباسیان زیست. مورد احترام و علاقه خلفای زمان خود بود امّا به درخواست خلیفه برای تصدی منصب قضا، مقام نقابت علویان عراق، و مقام وزارت پاسخ منفی داد. هنگام هجوم مغولان به عراق، سید به دلیل موقعیت سیاسی و نفوذ کلامی که داشت تلاش کرد تا از ویرانی و خون ریزی بکاهد. هلاکوخان، مقام نقابت علویان را به وی پیشنهاد کرد و سید به سفارش خواجه نصیرالدین طوسی، هرچند به اکراه، آن را پذیرفت (۶۶۱) و تا آخر عمر این مقام را برعهده داشت. سید بن طاووس در سلسله عالمان و محدثان شیعی از اعتبار والایی برخوردار است و اعتبار او به دلیل دانش گسترده و تألیفات متنوع به ویژه پارسایی اوست. سید هرچند در مباحث فقهی دست داشت امّا از پرداختن به آن پرهیز کرده و در میان تألیفات بسیار او تنها یک اثر فقهی دیده می شود. علامه حلّی و نیز برادرزاده اش عبدالکریم بن احمد بن طاووس از شاگردان او بودند و از او اجازۀ روایت داشتند. ابن طاووس کتابخانه بزرگ و معتبری داشت که خود فهرستی از آن تحت عنوان «سعدالسعود» تهیه کرده بود. اخیراً کتابی به نام «کتابخانۀ ابن طاووس» نوشته اتان کولبرگ درباره این کتابخانه و محتوای آن منتشر شده است. از او تألیفات بسیاری در زمینه های کلام، حدیث، رجال، اخلاق و ادعیه برجای مانده و بسیاری از آن ها به فارسی برگردانده شده است. ازجمله آثار اوست: الاقبال لصالح الاعمال مشهور به اقبال؛ جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، این کتاب توسط حاج شیخ عباس قمی به فارسی ترجمه شده؛ الطرائف فی معرفةِ مذاهب الطوائف، با ترجمۀ فارسی؛ محاسبة النفس؛ مصباح الشریعه؛ المَلاحم و الفِتَن؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، مشهور به لهوف، با ترجمه های متعدد به فارسی؛ مهج الدعوات و منهج العبادات، با ترجمه فارسی؛ فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم؛ فلاح السائل و نجاح المسائل؛ مصباح الزائر.
دانشنامه اسلامی
[ویکی نور] سید رضی الدین، علی بن موسی بن جعفر بن طاووس، از نوادگان امام حسن مجتبی و امام سجاد علیهما السلام در روز 15 محرم سال 589 هجری در شهر حله به دنیا آمد.
جد هفتم ایشان، محمد بن اسحاق، که به خاطر زیبایی و ملاحتش به طاووس مشهور شده بود از سادات بزرگوار مدینه محسوب می شد.
پدر او، موسی بن جعفر نیز، از روات بزرگ حدیث است که روایات خود را در اوراقی نوشته بود و بعد از او فرزندش آنها را جمع آوری نموده و با نام «فرقة الناظر و بهجة الخاطر مما رواه والدی موسی بن جعفر» آن را منتشر نمود.
مادر او نیز دختر ورام بن ابی فراس، از بزرگان علمای امامیه بود. مادر پدرش نیز نوه شیخ طوسی می باشد و به همین خاطر سید گاهی می گوید: «جدی ورام بن أبی فراس» و گاهی می گوید: «جدی الشیخ الطوسی».
برادرها و برادرزاده ها و فرزندان او نیز از علمای بزرگوار شیعه بوده اند.
