ترتیب نزول ایات

[ویکی فقه] ترتیب نزول آیات. در این مقاله به بررسی کیفیت نزول آیات و چینش آن ها در سوره معین می پردازیم.
این که آیات قرآن به صورتی متفرق و فاقد نظمی خاص نازل شده و سپس بدون نظمی منطقی در سوره های مختلف قرار گرفته باشند، گمانی باطل است؛ آیات بیشتر سوره های قرآن یکباره نازل شده اند.
شیوه نزول قرآن
این مطلب افزون بر سوره های کوتاه، شامل بعضی از سوره های طولانی قرآن کریم نیز می شود؛ مانند: سوره انعام، مائده و توبه؛ اما آیات پاره ای از سوره های طولانی قرآن به صورت تدریجی نازل شد، و ترتیب تدوین آن در سوره نیز همان ترتیب طبیعی نزول بود؛ به این صورت که ابتدا (بسم الله الرحمن الرحیم) نازل می شد و آیات درپی آن می آمد تا این که بار دیگر (بسم الله الرحمن الرحیم) نازل می شد؛ که این خود نشانه اتمام سوره قبلی و آغاز نزول سوره دیگر بود.
روایاتی در شیوه نزول قرآن
در روایات متعددی به نقل از شیعه و اهل سنت به این مطلب تصریح شده است که امام صادق علیه السّلام می فرماید: «پایان یک سوره با نزول (بسم الله الرحمن الرحیم) دلیل بر این بود که سوره ای دیگر آغاز شده است». تنها در مواردی نادر و انگشت شمار، بنا به پاره ای روایات، رسول گرامی صلی الله علیه و آله وسلّم دستور داد تا آیه ای ضمن سوره ای قرار گیرد که قبلا نازل شده بود.

💡 در ترتیب نزول آیات قرآن بر اساس مدل ریاضی مهدی بازرگان، مؤلف پس از بررسی منابع قدیم و نظریه‌های موجود، آیات قرآن را بر اساس موضوع دسته‌بندی کرده، سپس با مدلی «ریاضی» زمان نزول هر دسته را در طول ۲۳ سال بعثت پیامبر به دست آورده‌است. در انتها با مقابله نتایج بدست آمده با ترتیب نزول‌های موجود و شواهد تاریخی اسلام صحت نتایج مدل را بررسی کرده‌است. منابع موجود قدیم در مورد ترتیب نزول مانند:ابراهیم بن عمر بقاعی، محمدبن نعمان، عبدالله بن عباس و امام جعفرصادق و تحقیقات مستشرقین معاصر مانند:بلاشر، بل، شول، نولدکه، گریمی با هم اختلافاتی دارند ولی بعضاً سوره‌ها را به صورت یکپارچه شماره‌گذاری کرده‌اند. از طرفی بررسی روایات و شأن نزول آیات نشان می‌دهد که بسیاری از سوره‌ها مثل سوره بقره به صورت قطعات جداگانه و در سال‌های مختلف نازل شده‌اند. این مدل با روایات ترتیب نزول که محور اصلی در ترتیب سوره هاست، مخالف است و مورد نقد محققان مسلمان قرار گرفته‌است.