اول ما نسخ
اصطلاح «اول ما نسخ» در فقه اسلامی به معنای نخستین مورد نسخ یا اولین آیهای است که حکم آن در قرآن کریم لغو یا تغییر یافته است. این اصطلاح برای شناسایی اولین تغییری که در احکام قرآن اتفاق افتاده بهکار میرود و به موضوع نسخ آیات در مراحل مختلف رسالت پیامبر (ص) اشاره دارد. در منابع تاریخی و تفسیری آمده است که اولین آیهای که نسخ شد، آیه قبله بود و این تغییر جهت نماز از هر طرف به سوی کعبه را مشخص کرد. به این ترتیب، «اول ما نسخ» نشاندهنده نقطه آغازین فرایند نسخ احکام و تغییرات تدریجی در شریعت اسلامی است. این مفهوم اهمیت ویژهای در فقه و علوم قرآنی دارد، زیرا به فهم تطور احکام و ترتیب نزول آیات کمک میکند. نسخ آیات معمولاً با هدف اصلاح حکم، محدود کردن شرایط یا تطبیق با شرایط زمانی و اجتماعی انجام شده است. «اول ما نسخ» همچنین بیانگر نحوهی تغییر و تکامل دستورهای الهی در طول زمان و نقش پیامبر در ابلاغ و اجرای این تغییرات است. به طور کلی، این اصطلاح بیانگر اولین نمونه از تغییرات قانونی و دستوری در قرآن است که نشاندهنده حکمت و تدبیر الهی در تکامل شریعت میباشد.
دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] اول ما نسخ، نخستین آیه نسخ شده را می دهند.
ابوعبید و دیگران از ابن عباس نقل می کنند که نخستین آیه ای که نسخ شد، آیه قبله بود. همچنین ابوداوود و زرقانی می گویند نخستین آیه ای که نسخ شد، آیه قبله است. آیه شریفه (ولله المشرق والمغرب فاینما تولوا فثم وجه الله ان الله واسع علیم) استقبال به سوی هر مسجدی را در نماز جایز می داند؛ ولی با آیه (ومن حیث خرجت فول وجهک شطر المسجد الحرام وحیث ما کنتم فولوا وجوهکم شطره…) که استقبال در نماز را به مسجدالحرام مقید کرده است و استقبال به غیر آن را جایز نمی داند، نسخ شده است.