شهمردان. [ ش َ م َ ] ( اِخ ) ابن ابوالخیر رازی. از علمای ریاضی و طبیعی. او راست کتاب البدایع به عربی در علم نجوم و کتاب نزهت نامه علائی مشتمل بر دوازده مقاله و مقدمه و خاتمه در علوم مختلفه بفارسی که پس از 477 هَ. ق. بنام عضدالدین علاءالدوله و جمال المله خاص بک ابوکالیجار گرشاسف حسام امیرالمؤمنین کرده و کتاب روضةالمنجمین که بسال 466 هَ. ق. بنام حکیم علی بن ابراهیم نوشته و کتابی دیگر بنام شش فصل دارد. وی معاصر حکیم عمر خیام و وفات او پس از 466 است.( از یادداشت مؤلف ). رجوع به سبک شناسی ج 2 ص 52، 53 و159 و شرح حال رودکی ص 27 و فرهنگ فارسی معین شود.
شهمردان. [ش َ م َ ] ( اِخ ) ابومنصور پارسی. وزیر امیر بصره، پسرکالیجار دیلمی، ملک پارس و از مردم قرن پنجم هجری. رجوع به سفرنامه ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 114 شود.، شه مردان. [ ش َه ْ م َ ] ( اِ مرکب ) مردانشاه. || شه ِ مردان؛ شاه مردان. رجوع به شاه مردان شود.
ابن ابی الخیر از منجمان و دانشمندان ایرانی در اواخر قرن پنجم ه. است. از وی روشه المنجمین ( ه.م. ) و نزهت نامه علایی ( ه.م. بجای مانده است.
مردانشاه یا شاه مردان
اسم: شهمردان (پسر) (فارسی)
معنی: نام پسر ابولخیر، اخترشناس و ریاضیدان ایرانی
💡 همچنین مؤلف کتاب تاریخ یزد که حدود چهارصدسال پس از شهمردان میزیست، در کتاب به خود به نزهتنامه علایی اشارهنموده و آن را با سیرالملوک خواجه نظامالملک و شاهنامه فردوسی از مراجع خود ذکرکرده است (تاریخ جدید یزد به اهتمام ایرج افشار. چاپ ۱۳۴۵. صفحه ۵).
💡 افسانههایی نیز در این کتاب وجوددارد که مانند عجایب نامههاست. ۷۰ سال پس از تألیف نزهتنامه، محمد بن محمود بن احمد طوسی، کتاب عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات را در سالهای ۵۷۴–۵۶۲ قمری برابر ۱۱۷۷–۱۱۶۶ میلادی تألیف کرده است. هرچند در کتاب اشاره مستقیمی به کتاب شهمردان نشده است، ولی از برخی فصول آن چنین برمیآید که با آثار شهمردان آشنا بوده است.
💡 «جماعتی از اقران … پیش این ضعیف شدند. یکی از ایشان تمنای مطالعه نزهتنامه علایی که شهمردان الموستوفی جمع کرده است یادکرد. درحال، حاضرکردم و آن را تأمل میکردند و به چشم اعزاز و اکرام مینگریستند. درخدمت ایشان برخود واجب کردم که به موجب آن کتابی سازم نام آن فرخنامه جمالی از کتب متفرق که از این انواع باشد و هر آنچه در نزهتنامه باشد الی ماشاالله.»
💡 شهمردان بن ابیالخیر رازی از دانشوران ایرانیِ سدهٔ پنجم و ششم هجری؛ و از اهالیِ ری بود. دو کتابِ «روضةالمنجمین» که درباره نجوم است و دیگری «نزهتنامهٔ علایی» که دانشنامهای است از علومِ طبیعی و به زبان فارسی نگاشته شدهاست.