شغنی

شغنی. [ ش ُ / ش ِ ] ( ص نسبی، اِ ) منسوب به شغنان که موضعی است در ترکستان. || لهجه ای است که در شغنان بدان تکلم کنند و از شعب روشانی است. ( فرهنگ فارسی معین ).

شُغنی
(یا: شغنانی؛ شُخنی) زبانی از شاخۀ شُغنی ـ روشنی، رایج در کناره های آب پنج روسیه و کرانۀ غربی آب پنج در افغانستان. شهر خاروغ مهم ترین مرکز زبان شغنی است. گویش های شُغنی عبارت اند از: گویش بَجو در مرز شمالی شغنان، گویش شَهدره از درۀ شهدره و گویش بَروز (برواز) که در روستایی به همین نام نزدیک رُشت قلعه، سخنگو دارد. شغنی، نقش زبان میانجی برای سخنگویان شاخه های متفاوت زبان پامیری را بازی می کند. برخی از ویژگی های آوایی شغنی چنین است: خوشۀ صامت ایرانی -Rt تبدیل به واکدار می شود. b به v تغییر می یابد.

💡 سه زبان شغنی، سریکاولی و زبان یزغلامی در این دسته جای دارند. این زبان‌ها در مناطق کوهستانی تاجیکستان و بخش‌هایی از افغانستان رایج است. شمار گویشوران این سه زبان در کشورهای افغانستان و تاجیکستان حدود ۷۵ هزار تن برآورد شده‌است. قریب به بیست هزار تن نیز از گویشوران دیگر این دسته در خاک چین بسر می‌برند.

💡 زبان روشانی یکی از زبان‌های پامیری است که در افغانستان و تاجیکستان صحبت می‌شود. روشانی به تمامی زیرگروه‌های پامیری شمالی اعم از شغنی، یزغلامی، سریکالی یا اروشوری از نظر خانوادگی نزدیک است و شباهت‌های دستوری و واژگانی زیادی با همه آن‌ها به‌ویژه با شغنی دارد و بنابراین برخی از زبان‌شناسان آن را گویش شغنی می‌دانند.

💡 در تاجیکستان، شغنی‌ها خود را به عنوان یک اقلیت قومی می‌شناسند. زبان رسمی، که برای رسانه‌ها و آموزش اجباری است، تاجیکی است. بسیاری از گویشوران شغنی که در تاجیکستان زندگی می‌کنند تا حدی به زبان تاجیکی مسلط هستند، در حالی که زبان شغنانی عمدتاً در گفتار روزمره استفاده می‌شود.

💡 بر اساس سرشماری سراسری اتحاد جماهیر شوروی در دهه ۱۹۲۰، فقط ۶ نفر زبان شغنانی را به عنوان زبان مادری خود ذکر کردند - به دلایل نامعلومی، برخی از مردم، از جمله شغنی‌ها، از ذکر زبان خود خودداری کردند.

💡 در افغانستان شغنی‌ها سکونتگاه‌های فشرده دارند، عمدتاً در ساحل چپ رود پنج در ولایت بدخشان. جمعیت قابل توجهی از مردم شغنانی زبان را می‌توان در کابل و فیض آباد، مرکز بدخشان افغانستان، یافت.

💡 اولین ذکر باقی‌مانده از مردم و زبان شغنانی در یادداشت‌های سفرنامه‌نویس چینی، شوان‌زانگ، یافت می‌شود که در اواسط قرن هفتم نوشته شده‌است. به گفته وی، شغنی‌ها «خطی شبیه به خط کشور تخارستان دارند، اما زبانشان متفاوت است».