ابوعلی سیمجور

ابوعلی سیمجور. [ اَ ع َ لی ِ ] ( اِخ ) محمد المظفربن ابوالحسن محمدبن ابراهیم بن سیمجور دواتی. یکی از امرای دولت سامانی. وی از دست سامانیان پس از پدر خویش ابوالحسین امارت مغرب خراسان داشت و میان وی و فائق حاکم هرات محارباتی روی داد و در آخر قائق منهزم گشت و امارت تمامی خراسان از جانب نوح بن منصور بدو دادند لکن چنانکه باید نسبت بنوح بن منصور راه اطاعت نمیرفت و نوح از وی رنجیده خاطربود و از اینرو در جنگهائی که میان او و بغراخان درگرفت بوعلی امیر نوح را مساعدت نکرد و پادشاه سامانی سبکتکین غزنوی را بدفع وی فرستاد ابوعلی در این جنگ مغلوب شد ( 384 هَ. ق. ) و بفخرالدوله دیلمی پناهیدو بار دیگر با سپاهی عازم خراسان گشت به سال 385 هَ. ق. و با محمود غزنوی در ظاهر نشابور مصاف داد و محمود در آن جنگ مغلوب گشت و باز در نزدیکی طوس با سبکتکین محاربه در پیوست و سپاه ابوعلی بپراکندند و وی بکلات گریخت و چندی در بلاد متواری بود تا امیر نوح وی را دستگیر کرده نزد سبکتکین فرستاد و سبکتکین وی را محبوس ساخت تا آنگاه که در حبس درگذشت. رجوع بترجمه تاریخ یمینی و تاریخ بیهقی صص 196 - 205 و حبیب السیر چ طهران ج 1 صص 328 - 336 و 354 و انساب سمعانی کلمه سیمجور شود. و آنگاه که ابوعلی سیمجور در جنگ باسبکتکین منهزم گشت ابوالفتح بستی این ابیات بگفت:
الم تر ما اتاه ابوعلی
و کنت اراه ذا رأی و کیس
عصی السلطان فابتدرت الیه
رجال یقلعون اباقبیس
وصیر طوس معقله فصارت
علیه الطوس اشأم من طویس.
ابوعلی سیمجور ممدوح ابوالفرج سگزی استاد عنصری است و در لغت نامه اسدی بیت ذیل از ابوعلی سیمجور برای کلمه سان شاهد آمده است:
این جهان بر کسی نخواهد ماند
تا جهان بدنبد مگر زینسان.
و در نسخه ای از لغت نامه مزبور قطعه ذیل نیز به سیمجور مطلق منسوب است و با سابقه انتساب بیت فوق به ابوعلی ظاهراً قطعه ذیل نیز از او باشد:
ای همچو پک پلید و چنو دیده ها برون
مانند آن کسی که مر او را کنی خبک
تا کی همی درآئی و گردم همی دوی
حقا که کمتری و فژاگن تری ز پک.
و رجوع به سیمجوریان و رجوع به ابراهیم سیمجور و ابوالحسین سیمجور و ابوالقاسم بن ابوالحسن سیمجور و ابوالحسن سیمجور شود.

ابوعلی سیمْجور ( ـ۳۸۷ق)
(یا: عِمادُالدّوله اَبوعَلی مُحَمَّد) امیر قهستان و سپهسالار خراسان در اواخر روزگار سامانیان. پسر ابوالحسن سیمجور بود و در ۳۷۲ق، بر نیشابور و دیگر نواحی خراسان استیلا یافت و فائق خاصه را، که به نیابت از حسام الدوله تاش بر آن جا حکم می راند، با خود همدست ساخت و روانۀ مرو شد. تاش از بخارا به دفع وی رفت و پس از صلح با ابوعلی سیمجور، هرات را به وی واگذارد. با مرگ پدر، در ذیحجۀ ۳۷۸ق، بر خاندان و لشکر وی در نیشابور ریاست یافت. اما امیر نوح بن منصور سامانی عهد سپهسالاری و حکومت خراسان را برای فائق فرستاد. ابوعلی، فائق را میان پوشنگ و هرات شکست داد و امیر نوح، ناگزیر وی را مقام سپهسالاری و لقب «عمادالدوله » داد. ابوعلی بر همۀ قلمرو سامانیان در جنوب جیحون استیلا یافت و خراج این نواحی را از آن خویش کرد و بر امیر نوح گردن فرازی نمود و خود را «امیر الامرا المؤیّد من السماء» خواند. بعداً نیز چون می اندیشید که دولت سامانیان روی در زوال دارد، با ایلَک بُغراخان، پادشاه قراخانی، طرح دوستی ریخت و او را به گرفتن بخارا برانگیخت (۳۸۲ق) و از یاری نوح خودداری ورزید. ابوعلی در نبردی سنگین در رمضان ۳۸۴ق، نزدیک هرات از سبکتکین، که به یاری امیر نوح سامانی برخاسته بود، شکست خورد. اگرچه ابوعلی، محمود غزنوی، پسر سبکتکین، را نزدیک نیشابور مغلوب کرد، در نبرد جمادی الاخره ۳۸۵ق در طوس بار دیگر از سبکتکین هزیمت یافت. سبکتکین بعداً بر ابوعلی دست یافت (شعبان ۳۸۶ق) و او را در قلعۀ گردیز زندانی کرد و ابوعلی در زیر شکنجه جان داد (۳۸۷ق). گفته می شود ابوعلی سیمجور به دعوت حسن بن علی دانشمند، مذهب اسماعیلی را پذیرفته بود. وی حدیث می دانست و روایت می کرد، قرآن را فرا گرفته بود و دوستدار مصاحبت زهّاد بود. به شعر و ادب علاقه داشت و به فارسی شعر می سرود و نویسندگان را گرامی می داشت. ابوالفرج سنجری (سگزی )، استادِ عنصری، از شاعران دربار اوست.

💡 سپس امیر به ابوعلی سیمجور که هنوز در نیشابور، تختگاه استان خراسان جایگیر بود، روی آورد. او درخواست کمک کرد ولی سیمجوری در آغاز نپذیرفت. هنگامی‌که بغراخان در بخارا بیمار شد، همه‌چیز دیگرگون شد. بغرا عموی نوح عبدالعزیز را در جایگاه دست نشانده قراخانی فرمانروای دودمان سامانیان کرد، به سمرقند رفت و سپس در راهش سوی شمال درگذشت.

💡 سبک‌تگین خود را پیرو سامانیان می‌دانست و در سکه‌های ضرب شدهٔ او نام امیران سامانی پیش از نام وی آمده است. همچنین هنگامی که امیر نوح بن منصور از وی برای دفع شورش فائق و ابوعلی سیمجور کمک خواست، به یاری امیر سامانی شتافت و در ۳۸۴ قمری بر آن‌ها چیره شد. نوح نیز به سبک‌تگین لقب ناصرالدین والدوله را داد.