ابن قلانسی
ابویعلی حمزه بن اسد بن علی بن محمد تمیمی، از برجسته‌ترین تاریخ‌نگاران، ادیبان و دیوان‌سالاران سده ششم هجری در دمشق بود. وی در میان معاصران خود با القاب الرئیس الاجل، الشیخ العمید و عمیدالدین شناخته می‌شد و جایگاهی والا در دستگاه اداری و فرهنگی شام داشت. دربارهٔ نام پدر او در منابع گوناگون اختلاف نظر وجود دارد؛ صفدی و ابن‌کثیر آن را اسعد آورده‌اند، در حالی که ابن‌عماد راشد را ذکر کرده است. با این همه، بررسی دقیق متون و قرائن نشان می‌دهد که «اسعد» در واقع تصحیف «اسد» بوده و اشتباهی ناشی از خلط با نام پسرش، یعنی وزیر اسعد بن حمزه است؛ همان‌گونه که راشد نیز خطای کاتب در ثبت نام اسد محسوب می‌شود.
از جزئیات زندگی شخصی آگاهی چندانی در دست نیست؛ مورخان زمان وی به تاریخ تولدش اشاره نکرده‌اند، اما ذهبی سن او را هنگام درگذشت بیش از هشتاد سال دانسته است. از این رو می‌توان استنباط کرد که تولد وی باید پیش از سال ۴۷۵ هجری قمری روی داده باشد. ابن عساکر در شرح حال او از فردی به نام «ابوالعلاء المسلم بن القلانسی» یاد کرده و با تردید اظهار داشته که ممکن است همان ابن قلانسی باشد. از دوران جوانی، وی به آموختن علوم و ادبیات و فنون روزگار خود از جمله خوشنویسی پرداخت، هرچند نام استادانش چندان شناخته‌شده نیست. ابن عساکر تصریح کرده است که ابن قلانسی از سهل بن بشر اسفراینی و ابواحمد حامد بن یوسف تفلیسی حدیث روایت کرده و در مقابل، شاگردانی چون ابوالقاسم صصری و مکرم بن ابی‌الصقر قرشی از او روایت نقل کرده‌اند. ابن قلانسی ذوق شعری نیز داشت و قطعاتی از اشعارش را ابن عساکر از دست‌نوشته‌هایش نقل کرده و برخی دیگر را در کتاب خود آورده است.
در منابع تاریخی آمده است که دو بار عهده‌دار مقام ریاست دمشق بوده است، هرچند خود در کتابش به این مسئولیت اشاره‌ای نکرده است. با توجه به گزارش‌های موجود در آثار او، به نظر می‌رسد که وی تا پایان عمر در دیوان انشای دمشق خدمت می‌کرده است. سمت دقیق او در این دیوان به‌درستی روشن نیست، اما مورخان و ادیبان هم‌عصر، وی و خاندانش را به دانش، فضل، ادب و ریاست ستوده‌اند. همین جایگاه برجسته موجب شد که ابن قلانسی در اشعار برخی از شاعران مشهور روزگار خود، همچون ابن خیاط و محمد بن نصر مشهور به ابن قیسرانی، به عنوان ممدوح یاد شود. شخصیت او را می‌توان تلفیقی از دانشور و مدیر دانست که در عرصه ادب و سیاست توأمان درخشان بود.
لغت نامه دهخدا
ابن قلانسی. [ اِ ن ُ ق َ ن ِ ] ( اِخ ) ابویعلی حمزةبن اسد تمیمی، از خاندانی معروف به دمشق. مورخ معروف. تتمه تاریخ هلال صابی از 448 تا 555 هَ.ق. از اوست.
فرهنگ فارسی
مورخ معروف تتمه تاریخ هلال صابی از اوست
دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] «ابن قلانسی، ابویعلی حمزه بن اسد بن علی بن محمد تمیمی» (۵۵۵ ق/ ۱۱۶۰ م)، مورخ، ادیب و دیوان سالار دمشقی، ملقب به «الرئیس الاجل»، «الشیخ العمید» و «عمیدالدین» می باشد.
نام پدرش را صفدی و ابن کثیر، اسعد ضبط کرده اند و ابن عماد «راشد» آورده است. «اسعد» باید تصحیف اسد و ناشی از خلط آن با نام پسر ابن قلانسی، وزیر اسعد بن حمزه باشد، چنان که «راشد» به جای «اسد» نیز بی گمان اشتباه کاتب است. از جزئیات زندگی وی آگاهی چندانی در دست نیست. در هیچ یک از منابع به تاریخ تولد وی اشاره نشده است. تنها ذهبی سن وی را به هنگام مرگ، بیش از ۸۰ سال یاد کرده است. بنابراین، تولد وی می بایست پیش از ۴۷۵ ق بوده باشد. ابن عساکر در ذیل شرح حال ابن قلانسی، نامی از «ابوالعلاء المسلم بن القلانسی» آورده و با عبارتی تردید آمیز می گوید که وی همان ابن قلانسی است. اگرچه می دانیم که او از گاه جوانی به فراگیری علم، ادب و حدیث و نیز هنرهای متداول مانند خوشنویسی پرداخت، ولی از نام استادان او آگاهی چندانی در دست نیست. وی به تصریح ابن عساکر از سهل بن بشر اسفرایینی و ابواحمد حامد بن یوسف تفلیسی حدیث روایت می کرده است. همچنین ابوالقاسم صصری و مکرم بن ابی الصقر قرشی و دیگران از وی روایت می کرده اند. وی شاعر نیز بود و قطعاتی از اشعار او را ابن عساکر از دست نوشته وی نقل کرده و قطعاتی دیگر را خود، در کتابش آورده است.
مناصب
به تصریح منابع، ابن قلانسی دوبار «ریاست دمشق» را برعهده داشته، اما خود او در کتابش به این نکته اشاره نکرده است. با توجه به گزارش هایی که وی در کتاب خود نقل کرده، می توان حدس زد که تا پایان عمر در دیوان انشای دمشق اشتغال داشته است. اگر چه سمت وی به دقت و درستی روشن نیست، اما او و خاندانش را به بزرگی، فضل، ادب و ریاست ستوده اند و از این رو چند بار ممدوح برخی شعرای معروف معاصر خود مانند ابن خیاط و محمد بن نصر مشهور به ابن قیسرانی قرار گرفت.
وفات
وی سرانجام در دمشق درگذشت و در قاسیون به خاک سپرده شد.
خاندان
...
