در اصطلاح فقه شیعۀ امامیه، نایب عام عنوانی است که به فقیهان جامعالشرایط و مجتهدان عادل اطلاق میگردد. این ترکیب وصفی، به این مفهوم اشاره دارد که در دوران غیبت کبرای امام زمان(عج)، فقهای واجد شرایط، بهعنوان نمایندگان عامِ امام غایب، مسئولیت انجام برخی وظایف خاص را بر عهده دارند. این نیابت، برخلاف نیابت خاص در دوران غیبت صغری که به صورت مستقیم و از طریق افراد معین اعطا میشد، عام و گسترده است و شامل همۀ فقهای واجد شرایط در همۀ اعصار غیبت میگردد.
وظایف و اختیارات نایب عام، مبتنی بر ادلۀ عقلی و نقلی است و شامل اموری میشود که در عصر غیبت، حفظ نظام دینی و اجتماعی جامعۀ اسلامی متوقف بر آنهاست. مهمترین این مسئولیتها، ابلاغ و تبیین احکام شرعی، قضاوت بر اساس موازین اسلامی، اخذ و تصدی وجوهات شرعی مانند سهم امام(ع) و زکات، و همچنین رهبری و ادارۀ امور جامعۀ شیعی در صورت تحقق شرایط لازم است. بنابراین، نایبان عام، پاسداران و مجریان شریعت در عصر غیبت به شمار میروند.
این جایگاه، مستلزم دارا بودن شرایط ویژهای همچون اجتهاد مطلق، عدالت، تقوا، آگاهی از زمان و مدیریت امور است. نکتۀ حائز اهمیت آن است که نیابت عام به معنای برخورداری از همۀ اختیارات امام معصوم(ع) نیست، بلکه دامنۀ آن محدود به حوزههایی است که در دلایل فقهی به آن تصریح شده است. از این رو، فقهای نایب عام، در چارچوب احکام ثابت و متغیر اسلام، وظیفۀ صیانت از دین و هدافت جامعه را تا زمان ظهور حجت خدا بر عهده دارند.
