چاپ سنگی

چاپ سنگی. [ پ ِ س َ ] ( ترکیب وصفی، اِ مرکب ) ساده ترین انواع چاپ که پیش از چاپ سربی واختراع ماشین چاپ معمول بوده، بدینطریق که نوشته راروی یک پاره سنگ صاف صیقلی برمیگرداندند. سپس با وسایل مخصوص از روی آن سنگ هر چند نسخه ای که میخواستندچاپ میکردند. مقابل چاپ سربی. و رجوع به چاپ شود.

ساده ترین انواع چاپ که پیش از چاپ سربی و اختراع ماشین چاپ معمول بوده بدینطریق که نوشته را روی یک پاره سنگ صاف صیقلی بر میگرداندند ٠ سپس با وسایل مخصوص از روی آن سنگ هر چند نسخ. که میخواستند چاپ میکردند ٠ مقابل چاپ سربی ٠

سنگ نگاری یا لیتوگرافی ( به فرانسوی: Lithographie ) یا چاپ سنگی یا طرح نگاری، گونه ای چاپ مکانیکی شامل استفاده از صفحه های عکاسی یا سایر صفحه های مشابه که در سطح آنان ناحیهٔ تصویر به صورت روغن دوست ( غیرآبی، جوهرگیر ) و نواحی غیر تصویری به صورت آب دوست درآمده است. معمولاً این صفحه ها را با پودر آلومینیوم می سازند. چاپ سنگی نوعی چاپ مسطح بوده که در آن از سنگ آهک استفاده می شده است؛ بدین ترتیب که نوشته یا تصویر را به روی سنگ منتقل می کردند و با استفاده از روش های شیمیایی آن را برجسته می نمودند و سپس این تصویر بارها روی کاغذ چاپ می شده است. این نوع چاپ با استفاده از روش مختلط فیزیکی و شیمیایی بر اساس دفع متقابل آب و چربی اختراع شد و متداول ترین روش چاپ پیش از چاپ سربی و اختراع ماشین چاپ بوده است که امکان تیراژ بالا را میسر می ساخته است.
لیتوگرافی بعد از اتمام مرحله طراحی و صفحه بندی آغاز می شود. نخست، طرحِ مورد نظر را از طریق عکاسی ( سنتی یا دیجیتال ) روی فیلم حک می کنند، سپس فیلم های تهیه شده کنار هم مونتاژ می گردد و مرحله کپی فیلم بر روی ورقه ها یا پلیت هایی که از آلومینیوم و لایه ای حساس به نور ساخته شده انجام می شود. بعد از نور خوردنِ ورقه های پلیت، آن را مانند فیلم عکاسی ظاهر کرده، برای مرحلهٔ چاپ به ماشین چاپ می بندند.
در مقالات، عبارتِ فناوری نانو گاهی به هر فرایند کوچک تر از اندازه های میکرون گفته می شود که می تواند فرایند لیتوگرافی را نیز شامل شود.
لیتوگرافی از واژگان یونانی و از ترکیب دو کلمه لیتوس λίθος ( líthos, “stone” ) به معنای «سنگ» و کلمه گرافیا ( γράφειν ( gráphein, graphia ) به معنای «نوشتن» ساخته شده است.
چاپ سنگی اولین بار به وسیله آلمانی ها در سال ۱۷۹۶ میلادی اختراع گردید. آلویس زنفلدر ( Alois Senefelder ) یک آوازه خوان تئاتر آلمانی بود که به علت هزینه های سرسام آور چاپ، برای این که بتواند تصنیف هایش را به چاپ برساند به طور تصادفی از طریق کاربرد تیزاب بر روی سنگ های نرم و مسطح و سبک وزن کنار رود راین، به روش چاپ سنگی دست یافت. درقرن نوزدهم چاپ سنگی در اروپا تنها روش برای چاپ تصاویر رنگی در تیراژ بالا بود. این روش چاپ امروزه تنها در زمینه هنرهای تجسمی کاربرد دارد.
چاپ سنگی از اروپا به ایران راه یافت و نخستین بار در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار بود که عباس میرزا نایب السلطنه، محمد صالح بن حاج محمد باقر خان شیرازی معروف به میرزا صالح شیرازی را به مسکو فرستاد تا دستگاه چاپ سنگی ( تصویر ۱ ) را با خود به ایران آورد. این شخص دستگاه چاپ سنگی را به تبریز آورد و اولین چاپخانه سنگی را در ایران دایر نمود.

چاپ سنگی (lithography)
نوعی فن چاپ، اختراع آلویس زِنِفِلدِر۱ (۱۷۹۶) اتریشی. این فن بر خاصیت دفع متقابل روغن و آب مبتنی بود. طرح مورد نظر را با مداد روغنی روی سنگ جاذبی می کشیدند و سنگ را خیس می کردند. سنگ خیس، مرکب را دفع می کند زیرا چرب است، امّا خطوط کشیده شده با مداد روغنی آن را جذب می کند و بنابراین، می توان طرح را چاپ کرد. از چاپ سنگی برای تولید کتاب، پوستر، و مانند آن ها استفاده می شد. بعدها این اصل ساده تکامل یافت و به فرآیندهای پیچیده تر تبدیل شد. از اوایل قرن ۱۹، هنرمندان بسیاری با استفاده از این فرآیند آثار درخشانی خلق کردند.Aloys Senefelder

💡 روزنامه احتیاج سومین روزنامه ملی و غیردولتی ایران پیش از انقلاب مشروطه بود که انتشارش در سال ۱۲۷۷ آغاز شد. این روزنامه با چاپ سنگی منتشر می‌شد. علی‌قلی خان صفروف بعد از این روزنامه، روزنامهٔ دیگری به نام اقبال منتشر کرد که اولین شماره آن، شمارهٔ هشتم از روزنامه احتیاج بود.

💡 چون از لحاظ فیزیکی قادر به انجام بسیاری از فعالیت‌های عادی مردان همسن خود نبود، تولوز خود را در هنر غوطه‌ور کرد. او از نقاشان مهم پست امرسیونیست، تصویرگر هنر نو، و چاپ سنگی شد؛ و در آثارش جزئیات بسیاری از زندگی غیرمتعارف و آزادانهٔ مردم پاریس در اواخر قرن نوزدهم را به تصویر کشیده است. در اواسط دههٔ ۱۸۹۰ میلادی لوترک تعدادی تصویرسازی به مجله لوریر تقدیم کرد.

💡 ون گوگ در دههٔ ۱۸۸۰ میلادی و پیش از کشیدن نقاشی اصلی چندین کار مشابه به صورت چاپ سنگی خلق کرده بود. این کارها امروزه در مجموعه‌ها و موزه‌های گوناگونی نگهداری می‌شوند. یک تابلو از این مجموعه نیز در موزه هنرهای معاصر تهران نگهداری می‌شود که زیر آن با «ونسان»[یادداشت ۱] امضا شده و در گوشهٔ سمت چپ پایین آن عبارت «بر دروازهٔ ابدیت»[یادداشت ۲] با جوهر مشکی نوشته شده‌است.

💡 دیوان اشعار اشتها به سال‌های ۱۲۸۲، ۱۳۰۶ و ۱۳۱۴ ه.ق در تهران و به صورت چاپ سنگی منتشر شده‌است. در سال ۱۳۱۲ ه.ق در بمبئی هند نیز به کوشش ملک المتکلمین شیرازی، نسخه‌ای از این دیوان منتشر شده‌است. یک نسخه چاپ انتقادی از این نسخه وجود دارد که به سال ۱۳۷۰ ه.ش در تهران و به کوشش امین خضرایی (واله) منتشر شده‌است.

💡 انشاء ابوالفضل در سال ۱۲۸۰ هجری قمری برابر با ۱۸۶۳ میلادی در سه دفتر در نوالکیشور هند به صورت چاپ سنگی در ۳۶۰ صفحه منتشر شد. چاپخانه آن «مطبع خاص منشی نوال‌کیشور» نام داشت و خوشنویسی آن را کالکا پرَشاد انجام داده‌است.

💡 در زمان ناصرالدین شاه و به فرمان او و هزینهٔ امین‌السلطان، عبدالله مستوفی بر اساس نسخهٔ اصلی و با مقابلهٔ نسخه‌های دیگر پس از دو سال کار نسخهٔ تصحیح شدهٔ آن را ارائه داد که در سال ۱۳۱۰ هجری قمری با چاپ سنگی و قطع رحلی منتشر شد.