قرهقوم بهمعنای شن سیاه اصطلاحی است که به سرزمینی پهناور در آسیای میانه و ناحیهٔ ترکستان اطلاق میشود. این نام در منابع جغرافیایی و تاریخی برای اشاره به منطقهای بیابانی و گسترده بهکار رفته و از دیرباز در میان اقوام ساکن این نواحی رواج داشته است. ویژگیهای طبیعی این سرزمین، بهویژه رنگ تیرهٔ شنها و گسترهٔ وسیع بیابان، نقش مهمی در شکلگیری این نام ایفا کردهاند.
از نظر زبانشناختی، قرهقوم میتواند از دو جزء قره و قوم تشکیل شده باشد؛ قره در بسیاری از زبانهای ترکی بهمعنای سیاه و قوم یا قُم بهمعنای شن یا ریگ است. این ترکیب در زبانهای ترکی مختلف، با تفاوتهایی در تلفظ و کاربرد، دیده میشود. در زبان اویغوری و نیز در میان اهالی برخی مناطق، این نام بهصورت خارا خوم یا صورتهای نزدیک به آن تعبیر شده که بازتابی از تنوع آوایی و واژگانی در شاخههای گوناگون زبانهای ترکی است.
بررسی این تفاوتهای زبانی میتواند زمینهای برای قیاس و مقایسه میان زبانهای ترکیِ غرب و شرق آسیا فراهم آورد. اختلاف در تلفظ، ساخت واژه و حتی معنا، نشاندهندهٔ مسیرهای تاریخی متفاوت و تأثیرات فرهنگی گوناگونی است که این زبانها در طول زمان پذیرفتهاند. از این منظر، نام «قرهقوم» تنها یک اصطلاح جغرافیایی نیست، بلکه نمونهای ارزشمند برای مطالعهٔ پیوند میان زبان، فرهنگ و جغرافیا در گسترهٔ جهان ترک بهشمار میآید.
