لغت نامه دهخدا
بادرنگ بویه. [ رَ ی َ / ی ِ ] ( اِ مرکب ) معنی آن بعربی اترجیةالرائحه است. ( ابن بیطار ). گیاهی است که عقرب را هلاک کند و امراض سوداوی و بلغمی را نافع باشد، و بادرنجبویه معرب آنست و در عربی بقله اترجیه گویند. ( برهان ). گیاهی است خوشبوی و ازجمله ریاحین و آنرا بادرود و بادرونه نیز گفته اند و مهلک عقرب است و دافع سم است و معرب آن بادرنجبویه است و آن امراض سوداوی و بلغمی را نافع. ( آنندراج ). از نوع سپرغم خوب و خوشبو است ، بستانیست. ( نزهة القلوب ). گیاهی است معطر و در خواص شبیه به نعناع. ( ناظم الاطباء ). ارض مضغبه ؛ زمین بادرنگ ناک.( منتهی الارب ). بادرنجبویه. ( برهان ) ( ترجمه صیدنه ابوریحان ) ( آنندراج ) ( تحفه ). بادرنبویه. ( اختیارات بدیعی ). بقله اُتْرُجیّه. ( تحفه ) ( برهان ) ( اختیارات بدیعی ). بادرنگبویه. ( تحفه ) ( مفردات ابن بیطار ) ( بحرالجواهر ) ( اختیارات بدیعی ). تُرَنجان. ( تحفه ) ( اختیارات بدیعی ). بادروم. ( ناظم الاطباء ).بادرو. ( برهان ).بالَنگو. ( اختیارات بدیعی ). بادرویه. ( لغت فرس اسدی ) ( رشیدی ). باذروج. ( برهان : بادرو ) ( نزهة القلوب ) ( منتهی الارب ). نوعی خیار. ( برهان : بادرو ). باذروج. ( رشیدی ). بادرنگ. ( اختیارات بدیعی ). بستان افروز. ( سروری ). ضَوْمَر. ( برهان : بادروج ) ( قاموس ). بادرنگ ریزه. ( صراح ). بادروی کوهی. ( ترجمه صیدنه ابوریحان ). باذرنبویه. ( تذکره داود ضریر انطاکی ). ریحان کوهی. ( ناظم الاطباء: بادروج ، بادروم ). تره خراسانی. ( ناظم الاطباء ). باذرنجویه. بذرنبوذه. ( تذکره داود ضریر انطاکی ). مال بوفلون ( یونانی ). ( تذکره داود ضریر انطاکی ). ترجان. ( در تداول ابن بیطار ). مالونان . ( ابن بیطار ). مالیطانا. ( ابن بیطار ). بادرونه. ( برهان ). مفرح القلب. ( تحفه ) ( صیدنه ابوریحان ) ( ابن بیطار ). ترنجبویا. ( صحاح ). حَوک. ( منتهی الارب ). مفرح قلب محزون. ( برهان : بادرو ) ( اختیارت بدیعی ). کَزْوان. حبق ترنجان. اترجیه. بورنگ. بارنگ بویه. کتروان. فرنجمشک. افرنجمشک. بادرنگویه. برگهای آن پرآبله و سبز تیره و توده های گلهای بنفش در بغل برگهاست ، برگ آن بوی اسانس بادرنج میدهد. ( گیاه شناسی گل گلاب چ 1326 هَ. ش. دانشگاه طهران ص 248 ) . صاحب اختیارات بدیعی آرد: گیاهی است که بادرنبویه گویند و بادرنگ و ترنجان و بقله اترجیه نیز گویند، بپارسی بالنگو گویند و بهترین آن تازه بود و طبیعت آن گرم و خشک است در دویم سودمند بود جهت علتهای بلغمی و سودائی و بوی دهان خوش کند و نافع بود جهت سده دماغ و جرب و قوت دل و جگر بدهد و مفرح تمام بود و در تقویت دل و تفریح آن نظیر ندارد و خفقان زایل کند و ذهن صافی گرداند و مقدار شربتی از آب وی بیست درم بود. و اسحاق گوید: مضر بود بورک و مصلح وی صمغ عربی است و اگربا شراب ورق آن ضماد کنند بر گزندگی عقرب و رتیلاء وسگ دیوانه نافع بود و اگر بیاشامند همین عمل کند و اگر بیخ آن مضمضه کنند جهت دندان نیکو بود و اگر با نمک ضماد کنند بر خنازیر تحلیل یابد و همچنین بر دردمفاصل ضماد کنند ساکن گرداند. و از خواص وی آنست که چون قدری از ورق وی و تخم آن و بیخ آن مجموع خشک کرده در خرقه ای کنند و بابریشم محکم ببندند و در جیب نگاه دارند مادام که با خود داشته باشند هر کس که وی را بیند دوست دارد و محبوب خلق گردد و دایم شادمان بود. و مؤلف گوید بغایت مجربست و بکرات امتحان کرده اند و خوردن وی مقوی دل و جگر و معده بود و جهت خفقان سودائی و خفقان که از بلغم سوخته بود بغایت نافع بود و آنرا مفرح قلب المحزون خوانند، و بدل وی در تفریح بوزن آن ابریشم و چهار دانگ وزن آن پوست اترج. ( اختیارات بدیعی ). حکیم مؤمن در تحفه آرد: بادرنگبوئه فارسی است و بعربی مفرح القلوب گویند نباتیست در بو شبیه به بادرنگ خودرو و بستانی میباشد، نوعی را برگش لطیف و طولانی و اطراف برگ مثل اره و ساقش پرشعبه و شبیه بریحان و گلش بنفش مایل بسرخی و بجای سبزی با طعام میخورند و ربیعی و صیفی میباشد و هر سال تخم او سبز می شود نه ریشه ، و تخمش شبیه تخم کتان و اغبر و بقله اترجیه و ترنجان نامند و نوعی دیگر در بوی باو شبیه و از آن تندبوتر و برگش مایل بتدویر و صحرائی و بستانی میباشد بی ساق و شاخهای بسیار از یک بیخ میروید و برگش با خشونتی و عریض و از برگ نعناع بزرگتر و گلش سفید و کم تخم. در دارالمرز، او را بادرنجبویه میدانند و ریشه او مثل نعناع هر سال سبز می شود و گربه این نوع را دوست دارد و جمعی که هر دو را یکی میدانند آنچنان نیست و آنچه مؤلف اختیارات بدیعی گفته که آن بالنگو است غلط است چه تخم بادرنجبویه باریکتر از تخم ریحان و اغبر است و حقیر تخم او را کشته و گیاه او را از جمله ریحان مشاهده نموده و آن ریحان سبزبرگ است و در بوی مثل شاهسفرم ، بادرنجبویه در دوم گرم و مقوی دل و دماغ و حواس و معده و جگر و مفرح و مفتح و ملطف طعام غلیظ و هاضم و مورث ذکا و حفظ و جهت عسرالنفس و خفقان و غشی و فواق و تحلیل سودا و امراض بلغمی و کابوس و مغص و امراض ورکین و گرده و رفع سموم مطلقاً و سوداوی و سده دماغی نافع و برگ مسحوق او از پنج درهم تا ده درهم با شراب جهت گزیدن سگ دیوانه و رتیلا شرباً و ضماداً مفید و خائیدن او جهت ازاله بوی شراب و بدبوئی دهان بسیار مؤثر و مضمضه طبیخش جهت فساد دندان و جلوس در آن جهت احتباس حیض و ضمادش جهت درد مفاصل و طلاء آب او جهت جرب سوداوی و نمله و نار فارسی و آکله و رفع لرز و قشعریره و با نمک جهت خنازیر و سه درهم او با نیم درهم نطرون جهت قرحه امعا و با یک مثقال نطرون جهت رفع ضرر قطران و سماروغ و لعوق او با عسل جهت عسر نفس انتصابی نافع و مضر ورک و مصلح او صمغ عربی و کندر و بدلش دو وزن آن ابریشم و دو ثلث آن پوست ترنج و قدر شربتش از خشک او تا ده درهم و از تازه اش تا بیست درهم است و گویند چون یک ساق او را با ریشه و تخم خشک کرده در پارچه ای با ریسمان ابریشم بسته با خود نگاه دارند باعث محبت دلها میگردد و تخمش در افعال ضعیف تر از برگش و یک مثقال او جهت رفع لرز و قشعریره و مغص نافع و قدر شربتش تا دو مثقال است. رجوع به مفردات ابن بیطار و تذکره داود ضریر انطاکی و ترجمه صیدنه ابوریحان شود.
